Άη Γιώργης εναντίον Αγίου Παϊσίου

 Άλλοι εγκαρδιώνονται με τους χιλιάδες που παρακολουθούν Άγιο Παΐσιο στην τηλεόραση, κι άλλοι με τους δεκάδες που πίνουν καφέ ή κρασί στην πλατεία του Άη Γιώργη. Η διαφορά μεταξύ των δύο αυτών αγίων είναι πολύ βαθιά κι όσο ο καιρός ζεσταίνει μπορεί να οδηγήσει σε ασύγγνωστο δικομματισμό με συνέπειες που θα λέγαμε τραγικές, αν δεν είχαμε εξοικειωθεί μαζί τους παλαιόθεν.

Διότι, τι είναι ο Άη Γιώργης; Ένας υπόπτου καταγωγής μικρός θεός που οι χριστιανοί άρον- άρον κατάφεραν να στριμώξουν στο πλήθος των αγίων που αναγκάστηκαν να δεχτούν σταδιακά στο μονοθεϊσμό τους, ώστε να μη χρειαστεί να ιδρύσουν την ιερά εξέταση από τον τρίτο αιώνα. Οι θρησκειολόγοι λένε πως είναι μετάλλαξη του Θράκα Ιππέα, και τότε οι Θράκες δεν ήταν όπως τώρα, σύντροφοι συνέλληνες εντός των συνόρων μας, αλλά λαοί εχθρικοί που μιλούσαν άγνωστες γλώσσες. Αφού όμως είχαν αποφασίσει οι Ρωμαίοι να τους χωνέψουν όλους στην απέραντη αυτοκρατορία τους, έπιασαν και τον Θράκα ιππέα με προσοχή, από την άκρη του δόρατος, ή ίσως από την ουρά του δράκου, να μην τσιμπήσει, και τον ασήμωσαν, τον σταθεροποίησαν, τον έστησαν στα πίσω πόδια του αλόγου να μένει ακίνητος, τον τύλιξαν από δω, τον τύλιξαν από κει, κι από χθόνια θεότητα και μεσολαβητή του πάνω κόσμου και του κάτω, και θεότητα της γονιμότητας κι άλλα τέτοια παγανιστικά, τον έκαναν άγιο της Χριστιανοσύνης που χτυπάει το κακό. Εδώ είναι που αναφωνεί κανείς, μέγας είσαι κύριε (Ρωμαίε) και θαυμαστά τα έργα σου.

Αυτός ο Άη Γιώργης λοιπόν ευλογεί σε καθημερινή βάση τις μαζώξεις που πυκνώνουν στην ομώνυμη πλατεία της Κυψέλης, όπου έκανε το θαύμα του πριν μερικά χρονάκια, προστατεύοντας την από υψηλές αρχιτεκτονικές απαιτήσεις. Διότι, τι είναι αυτή η πλατεία; Κάποια που θα έκανε κάποιους αρχιτέκτονες να ανατριχιάσουν: γεμάτη δέντρα, έχει και παγκάκια. Συνοικιακό ντεκόρ. Στη μέση το ένα από τα συμπλέγματα με τους γλυπτούς Έρωτες, το ταίρι του στα Εξάρχεια βάφτηκε ροζ, εδώ ούτε καν. Μπροστά στα σκαλιά της εκκλησίας παίζουν μπάλα τα πιτσιρίκια,  τριγύρω τα μαγαζιά βγάζουν τραπεζάκια. Μέρα -νύχτα έχει κόσμο η πλατεία, και μπορεί κανείς να πάρει όλα τα γεύματα της μέρας αλλάζοντας απλώς λίγες μοίρες θέση στον κύκλο. Πρωινό στα μπαρ, μεσημεριανό στα εστιατόρια, βραδυνό ποτό ξανά στα μπαρ, παγωτό και γλυκό στα ζαχαροπλατεία. Φαγητό έχει για όλα τα γούστα, κρέατα και μαγειρευτά, υπάρχει και φούρνος για φτηνές λύσεις, παίρνεις τυρόπιτα και την τρως στο παγκάκι, κι είναι άξιο μελέτης πώς χωρούν όλ’ αυτά σε τόσο μικρό χώρο, αλλά έχουμε μάθει να στριμωχνόμαστε στην Κυψέλη, και να συνυπάρχουμε στριμωγμένοι. Καρέκλες και αγάλματα ατάκτως ερριμμένα, δηλαδή.

Κι εκεί στις καρέκλες συναντούν οι νέοι, αλλά και οι λιγότερο νέοι, τους φίλους και τους λιγότερο φίλους τους, εκεί δίνουν τη μάχη της προσωπικής τους κοινωνικότητας ο καθένας, της πιθανής ακτινοβολίας τους, της ισορροπίας ανάμεσα στην αγωνία για αναγνώριση και την απόλαυση της ανθρώπινης επαφής, εκεί κερδίζουν κι εκεί χάνουν αυτά που μπορείς να κερδίσεις και να χάσεις από τους άλλους ανθρώπους. Αλλά κυρίως κερδίζουν, έχοντας προστάτη τον Άη Γιώργη που νικάει το δράκο του υπερβολικού άγχους με τη βοήθεια της σκιάς των δέντρων την ημέρα, της δροσιάς των παρτεριών μόλις νυχτώσει, της ευγένειας των γκαρσονιών μέρα και νύχτα που σερβίρουν ένα ποτήρι νερό σε κάθε πελάτη με το που θα καθήσει στην καρέκλα.

Και δεν νικά μόνο το δράκο ο Άγιος, αλλά και τον άλλο άγιο, τον Παΐσιο, που καθηλώνει τους δικούς του πιστούς στην τηλεόραση να δουν ιστορίες ενίσχυσης οπισθοδρομικής ευλάβειας σε σύγχρονους καιρούς. Νικά κατά κράτος και πάντα θα νικά για όποιον αποφασίσει να κλείσει το κουμπί, να φορέσει παπούτσια, να βγει στην πλατεία και να επιτρέψει στο αεράκι να του χαϊδέψει τα μάγουλα μαζί με μια ψευδαίσθηση ευτυχίας, να δει ανθρώπους και να αντιμετωπίσει το αιώνιο ερώτημα: τι μπορεί να δώσει και τι μπορεί να πάρει.

 

Nότες και δάκρυα

Οι ημιτελικοί της Γιουροβίζιον θα μας θυμίσουν απόψε ξένοιαστες ευρωπαϊκές εποχές. Τη ζωή μας όλη σχεδόν, που νομίζαμε ότι θα μπορούσαμε να βλέπουμε τα σύνορα μόνο στους χάρτες και να ακούμε τις ιδιαιτερότητες μόνο στα τραγούδια. Δεν έπαιζε ρόλο τι γλώσσα μιλούσες ή σε τι θεό πίστευες, φτάνει να ήξερες την παγκόσμια γλώσσα της ποπ. Κι η παγκόσμια γλώσσα της ποπ έβρισκε τον τρόπο να γίνεται τοπική κάθε τόσο, έπαιρνε βραβείο και τραγούδι με στίχους ακατανόητους, που όλοι μιλούσαν για έρωτα. Έρωτας και τίποτ’ άλλο, σε όλες τις γλώσσες του κόσμου, όπως σ’ εκείνο το παλιό ελληνικό τραγούδι: σ’ αγαπώ ελληνικά, io t’ amo ιταλικά, je vous aime φραντσέζικα, etc, etc…

Φέτος, λένε, είναι φαβορί η Ουκρανία, και πώς αλλιώς; Πρέπει να πάρει το βραβείο, ας είναι κι από τα δάκρυα που θα ρίχνουμε ακούγοντας τις νότες, τις όποιες νότες. Νότες και δάκρυα, πόσο καλά ταιριάζουν. Φέτος λίγα λόγια βρίσκουν το στόχο της συγκίνησης, οι νότες προέχουν. Βραβείο να δοθεί φέτος στην Ουκρανία που αντιστέκεται, που επιμένει στην καθημερινή της ζωή, φυτεύοντας τουλίπες Ολλανδίας στο Κίεβο κι οργανώνοντας μαθήματα στο μετρό του Χαρκόβου, όπου ζουν οι άνθρωποι την καθημερινότητά τους. Βραβείο αντοχής και στις μητέρες που έφυγαν πρόσφυγες για να εξασφαλίσουν τα παιδιά τους, σε χώρες που δεν ξέρουν τη γλώσσα, δεν ξέρουν τις συνήθειες, αλλά προσπαθούν να είναι ευγενικές και γελαστές, να μη γίνουν δυσάρεστες. Πολύς κόσμος για βραβείο.

Στη ζωή μας όλη ως τώρα απολάμβανα κάθε στιγμή στη Γιουροβίζον σαν σπασικλάκι της Ιστορίας που εκτιμούσε την ειρηνική και μουσική αυτή αναμέτρηση, έχοντας εντρυφήσει στα περασμένα πάθη, που για αιώνες φαίνονταν αξεπέραστα. Φέτος είναι αλλιώς. Η Ιστορία μας την έφερε, μας τη φύλαγε, χτύπησε ύπουλα, ξανάρχεται ματωμένη και ζητάει τα ρέστα. Τι νόημα έχει να κάνουμε ότι είμαστε όπως πέρσι κι όπως πριν τριάντα χρόνια, μαζευόμαστε και τραγουδάμε σα να είναι λέει τα σύνορα μεταξύ μας μια ξεπερασμένη σύμβαση, κάτι χαρτιά που δεν βρίσκαμε τρόπο να τα ξεφορτωθούμε, κάτι άβολες κληρονομιές που βιαζόμασταν να ξεχάσουμε;

Ας επιμείνουμε ωστόσο. Δεν έχει άλλη οδό. Τα κουρέλια της Ιστορίας ξανά θα ανεμίσουν σημαιάκια για την ποπ. Ξανά θα κάνουμε σα να θέλουμε να γελάσουμε με τις διαφορές και τα χαρακτηριστικά μας. Η βαθύτερη σοφία της μουσικής συνάντησης θα νικήσει στο τέλος.

 

 

 

Πώς να γίνετε Έλληνες

 Την ερχόμενη Κυριακή, στις 8 Μαΐου, οι μαθήτριες και οι μαθητές μου στα μαθήματα «ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού» για προχωρημένους, θα περάσουν εξετάσεις για το Πιστοποιητικό επάρκειας. Πανελλήνιες εξετάσεις, οργανωμένες κάπως σαν τις κανονικές Πανελλήνιες. Αν περάσουν, θα μπορούν να κάνουν αίτηση για ελληνική ιθαγένεια. Χωρίς αυτό το πιστοποιητικό πλέον η αίτηση δεν γίνεται δεκτή.

Τις θυμάστε αυτές τις ερωτήσεις; Είχαμε  γελάσει όταν είχαν δημοσιευτεί. Να ξεχωρίζεις στρατιωτικά πηλήκια, να ξέρεις ποιος τραγουδιστής κέρδισε στη Γιουροβίζιον και τι ήταν το Φροντιστήριο Τραπεζούντας, αν το λέω καλά, μεταξύ άλλων Ωστόσο αυτή η «Τράπεζα θεμάτων» ήταν μεγάλη πρόοδος για το σύστημα ενσωμάτωσης των μεταναστών που ζουν στην Ελλάδα επί δεκαετίες. Αποδοχή της πραγματικότητας, κι ένα βήμα μπροστά. Κι όταν είδα τη φωτογραφία του Βορίδη στη σελίδα του Υπουργείου με τα χαρτιά στα χέρια, σκέφτηκα ότι οι καιροί αναγκάζουν όλους να αλλάξουν.

Ιστορία ελληνική λοιπόν, Πολιτικοί θεσμοί της χώρας, Γεωγραφία, κατανόηση κειμένου, θέματα για συζήτηση, Πολιτιστικά στοιχεία. Δεν πρέπει να τα ξέρει αυτά κάποιος που θέλει ελληνική ιθαγένεια; Μάλιστα. Με πολύ θετική διάθεση οργανώνουμε τα μαθήματα μας, με χαρά, να δείξουμε, να διδάξουμε την Ελλάδα σε βάθος. Όχι μόνο την αγριότητα της αγοράς εργασίας και τη γλώσσα της καθημερινότητας, αλλά και τα κείμενα, την ποίηση και τα τραγούδια, την Ιστορία που μας έφερε ως εδώ, και το πιο σπουδαίο, τις αρχές του Συντάγματος, την ελευθερία που κατοχυρώνει, το σεβασμό στα δικαιώματα που εξασφαλίζει, τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Και ποιες είμαστε εμείς, θα αναρωτηθείτε, που ξεκινήσαμε μόνες μας όλα αυτά τα φιλόδοξα σχέδια; Θα ομολογήσω ότι δεν είμαστε τίποτε. Βρεθήκαμε με ελεύθερο χρόνο στην Κυψέλη, ζαλιστήκαμε από το κενό της υποδοχής των μεταναστών εδώ και χρόνια, πιάσαμε να διδάσκουμε στους λίγους που μπορούσαμε να συναντούμε. Βασικό κίνητρο, για μένα προσωπικά, ήταν να έχουν μια συμπαθητική εμπειρία στη χώρα μου. ΄Εχω τον πατριωτισμό μου κι εγώ. Πρώτα στην Αγορά της Κυψέλης, μετά στο Δήμο Αθηναίων, ενδιάμεσα σε χώρους δικούς μας, όπου μπορούσαμε, όπου μας φιλοξενούσαν. Οι μαθητές μας πολύ συχνά νόμιζαν ότι είμαστε κρατικός οργανισμός, δημοτικός οργανισμός. Το αφήναμε αδιευκρίνιστο. Όταν οι χώροι έλειψαν, πιάσαμε το διαδίκτυο, τότε βγήκε και η Τράπεζα Θεμάτων για το πιστοποιητικό επάρκειας. Μάθαμε το Σκάιπ και το Ζουμ, ξεσκονίσαμε τις γνώσεις μας Ιστορίας κλπ, οργανώσαμε τα μαθήματα μας, φτιάξαμε πίνακες, κεφάλαια με εικόνες σε ψηφιακή μορφή, βιντεάκια, ομάδες στα κοινωνικά δίκτυα.

Το πιο ωραίο ήταν οι θεσμοί. Να διδάσκεις, και να ξαναθυμάσαι, τις αρχές που προστατεύουν τις ελευθερίες, και το πόσο μακρινές ρίζες έχουν, από το γαλλικό διαφωτισμό, από την αγγλική επανάσταση, κι ακόμα πιο πίσω, στο ρωμαϊκό δίκαιο, εκείνο το «ουδεμία ποινή χωρίς νόμο» λατινιστί, πόσο σπουδαία κατάκτηση της ανθρωπότητας.  Να εξηγείς πόσο σημαντική είναι η διάκριση των εξουσιών, και η αλλαγή στο δίκαιο της ιθαγένειας, διότι, ναι, θα ξαφνιαστείτε, υπάρχει και αυτή στην Τράπεζα θεμάτων, ότι η ελληνική ιθαγένεια δεν αποκτάται μόνο με το jus sanguinis,  να γεννηθείς Έλληνας, αλλά και με το jus soli πλέον, όπως θα την αποκτήσουν οι καλοί μαθητές μας.

Θα την αποκτήσουν; Μόλις παίρνουν το Πιστοποιητικό κι έρχεται η ώρα της συνέντευξης, με περσινή τροπολογία του υπουργού, πρέπει να αποδείξουν ότι είχαν εισόδημα τα εφτά, ή πέντε, ή τρία τελευταία χρόνια, κατά περίπτωση, 7000 ευρώ το χρόνο. Άνθρωποι που έκαναν τόση προσπάθεια να μάθουν τόσα και τόσα, από τη ναυμαχία των Αργινουσών μέχρι την εξέγερση του Πολυτεχνείου, μου τηλεφωνούν απελπισμένοι. Η αίτηση απερίφθη γιατί είχαν κενά στις αμοιβές τα προηγούμενα χρόνια. Άνθρωποι που υποχρεώθηκαν να δουλέψουν χωρίς ασφάλιση, ή με πολύ χαμηλές αμοιβές, άνθρωποι που πίστεψαν προς στιγμή στους θεσμούς της Δημοκρατίας, στην Ισότητα που υπόσχεται η ρύθμιση για την ιθαγένεια.

Ειλικρινά, δεν ξέρω αν θα μπορέσω την ερχόμενη Δευτέρα να ξεκινήσω το νέο κύκλο μαθημάτων. Αρχίζω να αισθάνομαι ότι συμμετέχω σε απάτη. Δεν ξέρω αν μπορώ να είμαι πειστική πια μιλώντας για τους νόμους της Ελλάδας και για την ελευθερία στην Ελλάδα. Αν πείθω τον εαυτό μου.

 

Ιστορίες με βασιλιάδες

 Το βασιλιά τον έρριξα  με τα χεράκια μου. Και δεν υπερβάλω καθόλου. Ήμουν τελειόφοιτη της Νομικής στη Θεσσαλονίκη όταν έγινε το δημοψήφισμα. Υπήρχε μια επιτροπή Αντιβασιλικού Αγώνα, είχε ανοίξει γραφεία στην Τσιμισκή, δεχόταν δωρεές και εθελοντές. Δωρεά δεν μπορούσαμε να κάνουμε, πήγαμε εθελόντριες, η Κατερίνα κι εγώ.

 Έψαχναν δυο άτομα για την περιοδεία στη Θράκη. Θα ξεκινούσαμε μόνες μας με ένα μεγάλο πούλμαν, 54 θέσεων, για την Κομοτινή, όπου είχε ανοίξει εκείνη τη χρονιά η Νομική Σχολή της, θα το γεμίζαμε εκεί με φοιτητές, και θα κάναμε μια εβδομάδα περιοδεία στη Θράκη. Τελευταία στιγμή ήρθαν μαζί μας και δυο δεκαοχτάρηδες Πασόκοι. Το υλικό από αφίσες, τρυκάκια, κι όλα τα συναφή, έπιανε μόνο του άλλα έξι καθίσματα, κι έπρεπε να προσέξουμε να μην πάρουμε παραπάνω φοιτητές…

Καθήσαμε λοιπόν οι τέσσερεις μας στις μπροστινές θέσεις και ξεκινήσαμε για την Κομοτινή όλο αισιοδοξία και έξαψη, γιατί πού να φανταστούμε τι μας περίμενε; Μας υποδέχτηκαν εκεί μερικοί θαυμάσιοι μεσήλικες της αντίστοιχης επιτροπής Αντιβασιλικού Αγώνα, αλλά φοιτητές δεν υπήρχαν. Άδεια ή Σχολή, ψυχή δεν κυκλοφορούσε. Δύσκολο να το παραδεχτούμε, αλλά αυτό μας έμενε να κάνουμε, αφού μιλήσαμε και με τα γραφεία Θεσσαλονίκης: να συνεχίσουμε την καμπάνια μόνοι μας. Τι να κάνουμε; Κολλήσαμε αφίσες σε όλα τα παράθυρα, να μη φαίνεται πως ήταν άδειο το πούλμαν, και ξεκινήσαμε.

Μια εβδομάδα που θα μπορούσε να είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι. Και πού δεν πήγαμε. Κομοτινή, Ξάνθη, Αλεξανδρούπολη, Καβάλα, κι ένα σωρό μικρότερες πόλεις και χωριά στο ενδιάμεσο, μέρη που δεν τα ξέραμε και που δεν επρόκειτο να ξαναδούμε, πολλά χαμένα στα βουνά. Γυναίκες με μαύρα ράσα και μαντίλες έκαναν κύκλο στα χωριά και μας γύριζαν την πλάτη για να μην μας  ακούσουν, άντρες στα καφενεία έμεναν σιωπηλοί καθώς μπαίναμε να τους μιλήσουμε. Ήταν μια πορεία κάπως παρανοϊκή, πολλοί δεν καταλάβαιναν καν περί τίνος επρόκειτο, ωστόσο εμείς επιμέναμε να μην αφήσουμε απέξω κανένα χωριό της διαδρομής που μας είχαν καθορίσει. Ο οδηγός του πούλμαν γκρίνιαζε ασταμάτητα να πρέπει να υπακούει σε δυο άσχετες νεαρές, οι μικροί πασόκοι ήταν μάλλον εμπόδια, έπαιρναν τη ντουντούκα (είχαμε και ντουντούκα) και φώναζαν συνθήματα δικής τους έμπνευσης στα χωριά, ύστερα τσακωνόμασταν, θύμωναν, δεν κόλλαγαν αφίσες. Η Κατερίνα κι εγώ κολλήσαμε τόσο πολλές εκείνες τις μέρες, όσο δεν έχουν κολλήσει οι αναρχικοί των Εξαρχείων σε όλη τη ζωή τους, και το εννοώ. Ακόμα κι ένας να υπάρχει σε κάθε χωριό που σκέφτεται να ρίξει Όχι, λέγαμε, πρέπει να τον ενθαρρύνουμε. Κι από την αγωνία δεν μας έπαιρνε ο ύπνος τη νύχτα, γιατί βλέπαμε παντού ότι ήμασταν μειοψηφία. Λέγανε τότε ότι η γραμμή του προξενείου, του τουρκικού, στους μουσουλμάνους, ήταν να ρίξουν Ναι στο βασιλιά. Δεν ξέρω αν έγιναν τα πράγματα τόσο ξεκάθαρα, πάντως οι νομοί της Θράκης είχαν όντως βγάλει πλειοψηφικό Ναι στο βασιλιά, αμέσως μετά τη Λακωνία.

Γυρίσαμε αφού είχε λήξει επίσημα η εκστρατεία, έχοντας σκορπίσει στους δρόμους της Καβάλας τα τελευταία τρυκάκια βροχηδόν, γιατί δεν προλαβαίναμε πια κάτι άλλο. Άυπνες, φτάνουμε στο σπίτι, και βλέπουμε απέξω γραμμένο ένα σύνθημα «Όχι στο βασιλικό γουρούνι» κάτι τέτοιο. Κάτι με γουρούνι. Πολύ προβοκατόρικο μας φάνηκε, κι όπως ήμασταν πτώματα, ανεβήκαμε στο σπίτι μας, πέντε ορόφους χωρίς ασανσέρ, πήραμε μπογιά και σβήσαμε το Όχι, το κάναμε ΝΑΙ. Ναι στο βασιλικό γουρούνι!

Γι αυτό έχω να λέω ότι έδιωξα το βασιλιά με τα χεράκια μου, τα νεανικά και δυνατά τότε μου χέρια. Κι έχω δικαίωμα να θυμώνω κάπως με τις βλακείες περί σχεδίου επανόδου του. Αλλά περισσότερο έχω θυμώσει με το χάλι του Τατοΐου τόσα χρόνια, να μη μπορεί ένα κράτος της Ευρώπης, τρομάρα μας, να περιποιηθεί και να αξιοποιήσει ένα μικρό ανάκτορο, δεν είναι δα κι οι Βερσαλλίες. Θα πήγαινα, ειλικρινά, να το βάψω κι αυτό με τα χεράκια μου αν μου είχε δοθεί η ευκαιρία τόσα χρόνια, θα πήγαινα

 να βοηθήσω να ξαναστηθεί και να μπορούμε να το επισκεπτόμαστε και να το θαυμάζουμε μέσα κι έξω, να αγοράζαμε σουβενίρ. Είναι η ιστορία μας, δικαιούμαστε να βλέπουμε, να μαθαίνουμε, να απολαμβάνουμε και να αναπνέουμε καθαρό αέρα. Αντ’ αυτού, πυρκαγιά… Να λειτουργούσε και το αγρόκτημα, να καθόμασταν να πιούμε καφέ και να τρώμε τοπικά προϊόντα. Γιατί είναι τόσο δύσκολο; Έχει περάσει σχεδόν μισός αιώνας. Κι ο Κωνσταντίνος πρέπει να μπορεί να έρχεται πια, να κυκλοφορεί όπως θέλει, τι φοβόμαστε; Αν ντρέπομαι για κάτι σε σχέση με την επίσκεψη του Μητσοτάκη στον Κάρολο, είναι που βλέπουν κι οι ξένοι αυτή την ανικανότητα.  Ποιοι επενδύουν ακόμα σε αυτό το κομπλεξικό, το κοντόθωρο κόλλημα με το παρελθόν, σε  αυτή τη δυσπραγία;

Επιτάφιος

 Νομίζω ότι θα πάω στον Επιτάφιο μετά από καμιά δεκαριά χρόνια, μπορεί και παραπάνω, μαζί με τις Ουκρανές πρόσφυγες και θα κλαίω γι αυτές, που συνέχεια προσπαθούν να είναι γελαστές, να φροντίζουν τα παιδάκια τους, να μην τα αφήνουν να τα πάρει από κάτω η απορία για το παράξενο αυτό ταξίδι, για την αιφνίδια αυτή ξενιτιά, θα κλαίω για τους πρόσφυγες που είναι υποχρεωμένοι να είναι ταπεινοί, να δέχονται ό,τι τους δίνουν και να λένε ευχαριστώ. Θα κλαίω και  για το μπαμπά μου που στα δέκα του ήρθε πρόσφυγας με όλες τις γυναίκες της οικογένειας και δεν του άνοιξαν την αγκαλιά τους οι Έλληνες, κι έπρεπε να είναι ταπεινοί όλοι τους, να λένε ευχαριστώ και να δέχονται ό,τι τους έδιναν, αν τους έδιναν κάτι, εκατό χρόνια πριν. Ακόμα αυτός ο πιτσιρίκος έρχεται πρόσφυγας με κάθε καραβάνι, με μαύρους, ασιάτες, ευρωπαίους, σε κάθε 'κύμα' και σε κάθε 'ροή' είναι εκεί ανάμεσα τους, κι όλο τον ψάχνω να τον ανακουφίσω επιτέλους, να τον κρατήσω στην αγκαλιά μου για πάντα, κι όλο μου ξεφεύγει με τις διευθετήσεις, με τις υποδοχές, και με τις επαναπροωθήσεις, τον σπρώχνουν, τον επαναπροωθούν, τον διώχνουν από τις παρέες των ντόπιων, τον στέλνουν στα κοντέινερ, και δεν βγάζει κιχ, μόνο όταν βρεθούν τίποτε ξένα χέρια να τον κρατήσουν στοργικά, μόνο τότε βρίσκει το θάρρος και ξεσπά, 'εγώ τι δουλειά έχω εδώ' λέει επιτέλους, αλλού θα έπρεπε να βρίσκομαι, κάποιο λάθος έχει γίνει'. Αλλά δεν μπορεί να φύγει. Πρέπει να μείνει εδώ, να ζήσει εδώ, να συμφιλιωθεί εδώ με όλους αυτούς τους ανώτερους, πρέπει να καταπιεί τις προσβολές, να χαμογελάσει με τις επιθέσεις και να συνεχίσει να μεγαλώνει και να προσπαθεί, να τους δείξει αυτός. Ναι, φυσικά έχει τη ζωή μπροστά του, θα μάθει να μιλάει τέλεια τη γλώσσα, θα σπουδάσει, θα δουλέψει, θα πολεμήσει κιόλας, αλλά κάτι μέσα του πάντα θα απορεί για όλ’ αυτά, ‘τι δουλειά έχω εδώ εγώ;’ θα ψιθυρίζει μια φωνή, και θα την επαναλαμβάνουν σιωπηλά οι πρόσφυγες από τη Συρία, από το Αφγανιστάν, από την Αφρική, από την Ουκρανία, ο καθένας το ίδιο κατάπληκτος με αυτό που του συμβαίνει, το ίδιο αμήχανος, το ίδιο παράξενος κι ανεπιθύμητος. Απορία των λέξεων και των τρόπων, τι να κάνω, τι να πω εδώ, ποια είναι οι θέση μου, τι είναι το σωστό, τόσα πράγματα έχω να μάθω, ποια γλώσσα να μιλήσω; Απορία, έλλειψη πόρων. Μόνο ένα είναι σίγουρο, να είσαι ταπεινός, να παίρνεις ό,τι σου δίνουν, να λες ευχαριστώ.

Θα κλάψω πολύ, θα ψάλλω τα λόγια του θρήνου, κι ας ξέρω πως είναι για έναν θεό αρχαίο, της ρωμαϊκής εποχής, έναν από τους πολλούς που κατάφερε να εκθρονίσει τους άλλους χάρις στις έξυπνες αποφάσεις αυτοκρατόρων και  στρατηγών, κλέβοντας ιδέες και ιερουργίες, αφομοιώνοντας φόβους και ελπίδες, και την ιεροτελεστία της άνοιξης πρωτίστως, αυτή την ακαταμάχητη. Αυτή που κάνει τους ανθρώπους να σκέφτονται τα θαύματα, και να αναλογίζονται το θάνατο, μήπως γίνεται θεούλη μου να γλιτώσουμε κι εμείς όπως η κερασιά κι ο πλάτανος, που βγάζουν νέα φύλλα κάθε τέτοια εποχή, κι οι φαινομενικά νεκροί ξαναζωντανεύουν; Ο θεός αν υπήρχε θα γελούσε πολύ με την ανοησία τους, αλλά δεν υπάρχει, οπότε ελεύθερα ελπίζουμε, ελεύθερα παρερμηνεύουμε την άνοιξη και τα λοιπά φαινόμενα, ελεύθερα ψάλλουμε, κι ελεύθερα, αλίμονο, πιο ελεύθερα από οτιδήποτε, κλαίμε.

Η διπλή ζωή του Γεβγένι

Έκλεισε τα πέντε του χρόνια στην Ελλάδα, ο μικρούλης από το Χάρκοβο. Η φίλη της γιαγιάς του, που ζει εδώ πολλά χρόνια, του αγόρασε πατίνι και τον πήγε βόλτα στο πάρκο, μαζί με τη μαμά του φυσικά, δεν την αφήνει τη μαμά εύκολα. Στη λιακάδα παίρνει χρώμα σιγά- σιγά, αλλά είναι ακόμα χλωμός. Τον χαζεύω και μαζί ρίχνω και μια ματιά στο τηλέφωνο, κολλημένη στην καινούργια αυτή συνήθεια της διαρκούς ενημέρωσης, λες και πρέπει να βγάζω πρωτοσέλιδα κάθε τέταρτο. Ας είναι. Κι εκεί που κοιτάζω τη ροή των εικόνων, βλέπω τον ίδιο μικρούλη σε μια σκοτεινή αυλή, «αφήνει κονσέρβες στον τάφο της μαμάς του» γράφει η λεζάντα. Σηκώνω το βλέμμα, ο εδώ μικρούλης κρατά τη δική του μαμά από το χέρι και την τραβάει να πάνε στις κούνιες. Το φως είναι αλλιώτικο εδώ, λάμπει ο ήλιος, το χώμα είναι ανοιχτόχρωμο εδώ, δεν χρειάστηκε να σκαφτεί, αλλά τα πρόσωπα των δυο παιδιών είναι ολόιδια. Ίδια μάγουλα, ίδιο μέτωπο, ίδιο βλέμμα, μοιάζουν σαν δίδυμα, τόσο που για μια στιγμή μπερδεύομαι σαν σε κακό όνειρο, μήπως δεν είμαστε στην Αθήνα; Αμέσως περνάει βέβαια η παραίσθηση, από χαρά ουρλιάζουν τα παιδάκια στην παιδική χαρά, η νεαρή μαμά χαμογελά στο γιο της που ετοιμάζεται ν’ ανέβει στη μεγάλη τσουλήθρα, ήταν τυχερή που υπήρχε στην Ελλάδα φίλη, έφυγε εγκαίρως, δεν κινδυνεύει. Έχει τα μύρια όσα προβλήματα βέβαια, σε μια ξένη χώρα που δεν ξέρει τη γλώσσα, χωρίς δουλειά, χωρίς τους δικούς της, αλλά είναι ασφαλής, το παιδί της γελά, δεν κλαίει όπως αυτό της φωτογραφίας, την έχει δίπλα του ζωντανή, χαμογελαστή. Θα πρέπει να αντιμετωπίσουν χίλιες δυσκολίες, αλλά είναι μαζί, ζωντανοί, εδώ στην Αθήνα. Το ορφανό πατριωτάκι του, τι δυστυχίες ακόμα θα περάσει;

Θυμάμαι την ταινία «Η διπλή ζωή της Βερόνικας», όπου η Ιρέν Ζακόμπ έπαιζε δυο ρόλους, μια Βερονίκ στη Γαλλία και μια Βερόνικα στην Πολωνία. Ήταν ίδιες, μουσικοί και οι δυο, δεν συναντήθηκαν ποτέ, μόνο η Πολωνή μια μέρα είδε τη Γαλλίδα να φεύγει με ένα πούλμαν. Λίγο μετά πέθανε η Πολωνή, κι η Γαλλίδα ένιωσε άσχημα, μια περίεργη απειλή την τριγύριζε, όμως το ξεπέρασε εκείνη και συνέχισε να ζει. Ψάχναμε τότε εξηγήσεις για την παράξενη  πλοκή, ενώ απλώς μπορεί να εννοούσε ότι η ζωή προστατεύεται στη Γαλλία καλύτερα από ό,τι στην Πολωνία. Η Ουκρανία δεν υπήρχε καν σαν σενάριο τότε.

 

Πρόσφυγες του δικού μας χρόνου

Για φέτος ετοίμαζα αφιερώματα στην επέτειο του 1922, τα δικά μου, τα προσωπικά, αυτά που με μεγάλωσαν. Δεν φανταζόμουν ότι θα ξεχνιόντουσαν εκείνα μπροστά στα τωρινά, στην ανάγκη των Ουκρανών προσφύγων για κομμάτια ζωής κι αξιοπρέπειας δίπλα μας. Θα μου πείτε, τόσα χρόνια δεν είδες άλλους πρόσφυγες; Βεβαίως είδα, και πρόσφυγες και τις ανάγκες τους, αλλά με τη βεβαιότητα πως είναι και πρόσφυγες χρόνου. Έρχονταν από μια εποχή που ακολουθούσε τη δική μας, έτρεχε πίσω της. πρόσφυγες χρονοκαθυστέρησης.

 Υπήρξαμε αφελείς. Τόσο σίγουροι ότι η ζωή με ειρήνη ήταν απείρως καλύτερη από την προηγούμενη, με τους πολέμους, κι ότι αφού ημασταν τόσο τυχεροί να έχουμε γεννηθεί στην Ευρώπη, έχοντας περάσει οι δικοί μας τους δυο Παγκόσμιους πολέμους, δεν είχαμε παρά να περιμένουμε να δούμε αυτή τη συνείδηση, αυτή τη γνώση, να περνά και στους υπόλοιπους που ακόμα έκαναν το λάθος να πολεμούν μεταξύ τους, αντί να υπογράφουν συνθήκες. Αργούσε βέβαια λίγο, αλλά η βεβαιότητά μας δεν χανόταν, και περιλάμβανε τη Ρωσία που κι αυτή είχε πολεμήσει, είχε νικήσει, είχε συμβάλει τα μέγιστα στη νίκη.

Ως ένα βαθμό βέβαια η Ρωσία παραμένει στη συνθήκη ειρήνης. Συνεχίζει αυτό που έκαναν οι δυο υπερδυνάμεις και την εποχή του Ψυχρού πολέμου, πολέμους περιφερειακούς όπως τους λέγαμε. Αλλά στην Ουκρανία επιτέθηκε αυτοπροσώπως, δεν υποστήριξε κάποιους εμπολέμους, δεν έμεινε σ’ αυτό. Θα μου πείτε, δεν ήταν άνθρωποι όσοι σκοτώνονταν στο Βιετνάμ και στη Γεωργία; Ναι, ίσως να ήμασταν κάπως ρατσιστές τότε που καμαρώναμε για την ειρήνη μας. Ρατσισμό χρόνου θα τον έλεγα. Είχαμε τη μεγάλη κληρονομιά των γονιών μας. Μας είχαν αφήσει αυτό το απέραντο κτήμα, τις καταστροφές που τους οδήγησαν στην απόφαση για ειρήνη, η οποία κάθε χρόνο εδραιωνόταν. Η ισορροπία των εξοπλισμών σαν ένα Jenga που υψώνεται όλο και πιο εύθραυστο, άντεχε, συνέχιζε, κι η βύθιση στα προβλήματα πολυτελείας τι γλυκιά που ήταν. Ο κόσμος μας πάχυνε, μετά από χιλιετίες πείνας. Άντε τώρα να χάσει τις βολές του.

Οι πρόσφυγες από την Ουκρανία δεν είναι σαν τους άλλους, δεν είναι πρόσφυγες χρόνου. Είμαστε στην ίδια εποχή. Τα σπίτια μας είναι γερά, τα παιδιά μας δεν χρειάστηκε να αποχαιρετίσουν τον πατέρα τους και να φύγουν με τη μάνα τους μπουλούκι, αλλά η απειλή περνά στην καθημερινότητα μας σαν δηλητηριασμένος αέρας.

Τι κρίμα, κι είχα τόσες ωραίες ιστορίες για το 1922…

Για ένα μπρελοκάκι

Έρχονται οι φωτογραφίες από την πόλη Μπούτσα. Ένας άντρας πεσμένος στο πεζοδρόμιο μπρούμυτα δίπλα σε μια σακούλα με πατάτες. Οι πατάτες έχουν χυθεί από τη σακούλα κι έχουν σκορπιστεί τριγύρω. Μπορεί αυτές να φταίνε για τη ζωή του που χάθηκε, να είχε βγει να αγοράσει πατάτες. Τις αγόρασε, αλλά δεν πρόλαβε να τις πάει στο σπίτι. Σε άλλη φωτογραφία, το χέρι μιας γυναίκας γεμάτο λάσπες, ανοιγμένο στο χώμα, νεκρό. Έπεσε από τη χούφτα της αυτό που κρατούσε, τα κλειδιά της. Ίσως να στεκόταν μπροστά στην πόρτα του σπιτιού της, έτοιμη ν’ ανοίξει. Το μπρελόκ γυαλίζει, το πιο καθαρό σημείο όλης της εικόνας, ένα στρογγυλό επισμαλτωμένο μπρελοκάκι, μπλε με αστεράκια τριγύρω, η σημαία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Έρχονται τα νέα από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Όρμπαν νικητής στην Ουγγαρία με μεγαλύτερο ποσοστό, ο ηγέτης που χλευάζει την Ένωση, καταπατά τις δημοκρατικές  αρχές. Και στη Γαλλία φοβούνται πολύ τη Λεπέν, άλλη εχθρό της ΕΕ. Αυτοί που ζουν μέσα στην Ε.Ε. δεν την εκτιμούν και τόσο. Κατηγορούν τη γραφειοκρατία των Βρυξελλών για κάθε κακό που τους συμβαίνει. Κάθε τόσο προβλέπουν ότι θα διαλυθεί η ΕΕ. Έγινε το Brexit. Ποιος άλλος περιμένει στην έξοδο; Δεν αξίζει η Ευρώπη, δεν έχει στρατό. Μα αφού δεν θέλατε να έχει; Δεν αξίζει, δεν έχει πυγμή! Πώς να έχει αφού βάζετε βέτο; Δεν έχει δύναμη να εμποδίσει έναν Πούτιν, μια Ρωσία, να εισβάλει στην Ουκρανία, δίπλα της σχεδόν. Τι τη θέλουμε την άχρηστη;

Είδαν σε όλο τον κόσμο τη φωτογραφία με το μπρελοκάκι. Για κάποιους αξίζει η σημαία της Ένωσης να την κρατούν στη χούφτα σα φυλαχτό, κι ας μην τους φύλαξε. Ας τη δούμε κι εμείς ξανά, ας τη δουν οι ευρωσκεπτικιστές, όσοι βρίζουν την Ευρώπη, οι Άγγλοι, όλων των χωρών οι πολιτικοί, οι γραφειοκράτες, οι πολίτες. Για το χατήρι αυτής της ανοιγμένης χούφτας ας κάνουν μια προσπάθεια να δώσουν νόημα στην Ένωση. Μπορεί να είναι κυνικοί κι απογοητευμένοι ως το μεδούλι, ας προσπαθήσουν για μια γυναίκα που πέθανε να βρουν μέσα τους κάτι να ξεπεράσουν τον εαυτό τους. Ας κοιταχτούν με τα δικά της μάτια, κι ας μην βλέπουν εκείνα πια. Για λίγο καιρό ας ψάξουν μήπως μπορούν στο βάθος να κάνουν κάτι καλύτερο. Να πιστέψουν λίγο περισσότερο σε αυτή την Ένωση. Ας ψάξουν τον καλό εαυτό τους, για το χατίρι της.

Σημαίες και γλώσσες

Οι σημαίες δεν μου αρέσουν, μου θυμίζουν παρελάσεις, οι παρελάσεις μου θυμίζουν πόλεμο, οπότε τις αποφεύγω. Στη διαδήλωση για την Ουκρανία που είχα πάει, στην αρχή του πολέμου, στο Σύνταγμα, δεν θα κρατούσα εύκολα τη σημαία της Ουκρανίας. Ωστόσο, αναγκάστηκα να παραδεχτώ ότι ο αγώνας της να υπάρξει απέναντι στη ρωσική επίθεση είναι αγώνας γι αυτό που λέμε εθνική ανεξαρτησία και για τη χώρα μας είναι δεδομένο εδώ και ογδόντα χρόνια, αφότου έφυγαν οι Γερμανοί δηλαδή, και πριν την Κατοχή άλλα εκατό είκοσι. Αναγκάστηκα να σκεφτώ ότι δεν γίνεται χωρίς αυτήν, ότι ακόμα είναι αυτοί οι όροι. Κι εγώ που αν έπιανα σημαία στο χέρι μου θα ήταν μόνο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επειδή είναι στόχος  που ακόμα δεν έχει επιτευχθεί, κι ονειρεύομαι την Ευρώπη χωρίς σύνορα και γενικά τον κόσμο χωρίς σύνορα, αναγκάστηκα να βγάλω από το μπαούλο αυτές τις έννοιες. Εθνική ανεξαρτησία. Αυτή που απέναντι στην προσπάθεια για Ένωση ευρωπαϊκή δεν έχει νόημα, για μένα, απέναντι στην επέλαση των Ρώσων στην Ουκρανία έχει νόημα. Οι Ουκρανοί δεν θέλουν να υφίστανται την πολιτική της Ρωσίας, το καθεστώς της Ρωσίας. Θέλουν να συμμετέχουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη δημοκρατία της και την ελευθερία της, την προστασία των δικαιωμάτων της, όλες αυτές τις ευρωπαϊκές πολυτέλειες. Το θέλουν από την εποχή των διαδηλώσεων στην πλατεία Μαϊντάν. Δεν τους ανάγκασε ο Ζελένσκι να αμυνθούν με τόσο σθένος απέναντι στη ρώσικη εισβολή, μάλλον εκείνοι τον ανάγκασαν.

Συμβαίνει να γνωρίζω Ουκρανές και κουβέντιασα πολύ μαζί τους. Δεν είναι και τόσο σπάνιες, όλος ο κόσμος γνωρίζει Ουκρανές και μπορεί να κουβεντιάσει, αν θέλει. Δουλεύουν νοσοκόμες, οικιακές βοηθοί, γκουβερνάντες, φροντίζουν γέρους και γριές στα σπίτια. Μερικές κατάφεραν να ανοίξουν μικρές επιχειρήσεις μετά από χρόνια μεροκάματο. Αυτές είναι που κάλεσαν εδώ τους περισσότερους πρόσφυγες του πολέμου, αυτές είναι που είπαν στα παιδιά τους να έρθουν γρήγορα κοντά τους, στους γονείς τους, στ’ αδέρφια τους. Συμπτωματικά, αυτές που γνωρίζω είναι ρωσόφωνες. Από αυτές μαθαίνω λοιπόν ότι στις δημόσιες υπηρεσίες έχει όντως επιβληθεί η ουκρανική γλώσσα και το βρίσκουν λογικό για μια χώρα που θέλει να υπάρξει με τη δική της ταυτότητα, να γίνει γνωστή στον κόσμο με ό,τι την χαρακτηρίζει. Σταδιακά επιβάλλεται και στα Πανεπιστήμια, που ήσαν ως τώρα ρωσόφωνα. Είναι το τελευταίο που τις απασχολεί, και δεν υπήρχε περίπτωση να συνταχθούν με τους Ρώσους εξαιτίας της γλώσσας. Η ρώσικη κουλτούρα, αντιλαμβάνομαι, θα ήταν πιο σεβαστή κι αγαπητή, και θα καλλιεργούνταν πιο συστηματικά, θα ένιωθαν βαθύτερα οι Ουκρανοί ότι συμμετέχουν σε αυτή, στο κάτω κάτω ο Γκόγκολ ήταν από το Κίεβο κι υπάρχουν αγάλματα του, όπως και στην Αγιοπετρούπολη, αν δεν είχε γίνει αυτή η επίθεση. Τώρα, έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα, φαντάζομαι ότι δύσκολα θα ξαναδεθούν οι πολιτιστικοί δεσμοί ανάμεσα στις δυο χώρες.

Παρακολουθώ μαζί τους ρεπορτάζ από την πόλη τους, διαλυμένα κτίρια, μαύρη ατμόσφαιρα, υποδομές κατεστραμμένες, επικίνδυνες αποστολές. Κάθε μέρα κοιτάζουν τι γίνεται κι αναρωτιούνται πότε θα επιστρέψουν. Πώς θα ξαναχτίσουν τη χώρα τους. Πώς θα μεγαλώσουν τα παιδιά τους. Πώς θα ξαναζήσουν. Θα τα κάνουν όλα, φτάνει να είναι σε κράτος ανεξάρτητο. Αλλιώς δεν το διανοούνται.

Σε κάποια πράγματα δεν αλλάζουμε

Πέρασε και η επέτειος η στρογγυλή, τα 200 χρόνια. Όμως και φέτος έχουμε επέτειο, τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή. Για φαντάσου, εκατό χρόνια από κάτι που σχεδόν το έζησα, έτσι όπως με άρπαξε η διήγηση του πατέρα, της γιαγιάς, της θείας, κι όλα τα συμπαρομαρτούντα, από τις αναζητήσεις μέσω του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού στο ραδιόφωνο μέχρι κάτι μισόλογα, κάτι ξεσπάσματα, κάτι παράξενες κουβέντες που έκαναν την εμφάνιση τους σε στιγμές έντασης των μεγάλων. Άσε πια τα τουρκικα που μιλούσαν μεταξύ τους και οι ανορθόδοξες ατάκες της γιαγιάς που ανησυχούσαν και τα παιδιά της ακόμα. Α, συγγνώμη, άλλη επέτειος αυτή. Πότε θα τη γιορτάσουμε; Μήπως ειναι από αυτές που γιορτάζονται καθημερινά, με την αέναη μικρόψυχη υποδοχή στους πρόσφυγες, όποιου χρώματος κι αν είναι; Γιατί, μην ανησυχείτε, ξανθοί και μελαχρινοί είναι εξίσου ανεπιθύμητοι, είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω. Υπάρχει συνέχεια της φυλής ως προς αυτό.

Μέρα ποίησης χωρίς λέξεις

Πέρασα μια ζωή να προσπαθώ να βγάλω νόημα από τα γεγονότα και να μαθαίνω, να προσπαθώ να γράφω με σωστά ελληνικά πράγματα που θεωρούσα αξιόλογα να γραφτούν και δεν τα διάβαζα αλλού στις εφημερίδες. Πάντα φρόντιζα τις φράσεις μου. Ορίστε όμως, σήμερα, μέρα της ποίησης που γράφω, οι λέξεις δεν εννοούν να με εξυπηρετήσουν. Τις έχω χάσει, δεν ξέρω, έχω μπουρδουκλωθεί σε αμηχανίες, σε σιωπές και στο μεταφραστή της Γκουγκλ.

Είναι η φίλη μιας φίλης εδώ και πίνουμε τσάι, έγινε μητέρα πολύ νέα, έτσι ήρθαν τα πράγματα. Το μωρό έχει προβλήματα, όχι μόνο επειδή η μαμά του πέρασε κόβιντ και χρειάζεται διάφορες εξετάσεις, αλλά κι επειδή πριν καταφέρει να φύγει από την πόλη που ζούσε, πέρασε μια βδομάδα σε υπόγειο καταφύγιο. Είναι πάρα πολύ ανθυγιεινό να περνά μια βδομάδα σε υπόγειο καταφύγιο ένα μωρό έξι μηνών. Δεν το πιστεύεις όταν το βλέπεις τόσο ζωηρό και όμορφο, να σου χαμογελά όταν πλησιάζεις το πρόσωπο σου, αλλά κλαίει τα βράδια και η μαμά του περνάει δύσκολες νύχτες και μέρες που δεν ξέρει πώς να ζητήσει τα φάρμακά του. Ωστόσο είναι πάντα περιποιημένο, ντυμένο ζεστά, καθαρό, και μόνο λίγη μύξα σε κάνει να θυμάσαι από τα βάθη των καιρών πόση δουλειά, πόσες γνώσεις, πόσα αντικείμενα, αναλώσιμα και μη, χρειάζεται ένα μωρό στην καθημερινότητά του, πόσους ανθρώπους να το φροντίζουν, πόσους ειδικούς, πόση πρόνοια, πόση προσοχή.

Κι έχεις τώρα τη νεαρή μητέρα να έχει αφήσει στο έλεος των βομβών όλο τον εξοπλισμό της, από καρότσι μέχρι πάνες και τα τόσα μπουκαλάκια που θέλει ένα παιδάκι, όλ’ αυτά μέσα σ’ ένα σπίτι που βρίσκεται κοντά στο Χάρκοβο, και να πρέπει να βγάλει άκρη σε ξένη χώρα, με τα λίγα αγγλικά που δεν περιλαμβάνουν το ειδικό λεξιλόγιο βρεφοκομίας, και να σου εξηγεί ότι δεν φανταζόταν πως θα χρειαζόταν να ξέρει τόσα αγγλικά. Και να της εξηγείς ότι ναι βεβαίως, τα αγγλικά χρειάζονται, κι εσύ δεν ξέρεις πολύ καλά, όχι όσο θα έπρεπε, οπότε κάνεις πως δεν καταλαβαίνεις τη φράση που ξεστομίζει ήσυχα κάποια στιγμή, ‘δεν ξέρω αν θα έχω σπίτι να γυρίσω’.

Χάνω και τα ελληνικά μου, και τη γραμματική μου και τα άρθρα μου, τραυλίζω. Τρελαίνομαι.