Έρως και ισχύς

Βγαίνοντας απο την απολαυστική ταινία "Σαββατοκύριακο στο Χάιντ παρκ" δεν σκεφτόμουν τη συμμαχία Βρετανίας- ΗΠΑ που ήταν το βαθύτερο θέμα του έργου -κατά τις κριτικές- αλλά τις διαφορές νοοτροπίας των δυο τους σε ειρηνικές περιόδους. Στην ταινία μια ήσυχη γυναίκα, πέμπτη ξαδέρφη του Ρούσβελτ, αποκτά ερωτική σχέση μαζί του στο εξοχικό του, στις όχθες του Χάτσον, την εποχή που ετοιμάζεται ο Β´ Παγκόσμιος πόλεμος στην Ευρώπη. Εκεί τον επισκέπτεται το βασιλικό ζεύγος της Αγγλίας για να ζητήσει τη βοήθεια των ΗΠΑ στον πόλεμο. Το βράδυ της δεξίωσης η ηρωίδα συνειδητοποιεί πως ήταν η δεύτερη ή τρίτη, ή πολλαπλή ταυτόχρονη ερωμένη του προέδρου, ο οποίος διεκδικούσε να απολαμβάνει την παρουσία ολωνών τους ταυτόχρονα. Στην αρχή πληγώνεται, αλλά μετά της περνά και το ευχαριστιέται. Εγραψε μάλιστα τις αναμνήσεις της, οι οποίες βρέθηκαν μετά το θάνατο της και με βάση αυτές γυρίστηκε η ταινία.

Μια τέτοια ιστορία δεν θα μπορούσε να σταθεί σε αμερικανικη ταινία, νομίζω. Οι αμερικάνοι είναι γενικά πολύ αφοσιωμένοι στη μονογαμία, την πίστη κλπ, τουλάχιστον στις ταινίες τους. Εδώ έχουμε την ιστορική αλήθεια και τη λεπτή τέχνη των Βρετανών. Σαν αληθινή λοιπόν, η υπόθεση σε βάζει σε σκέψεις. Εννοώ πέρα απο την ιστορική σημασία της συνάντησης κλπ, τη λεπτομέρεια της πολυτέλειας που διέθετε ο Ρούσβελτ μαζεύοντας γύρω του τις ερωμένες του. Αναρωτιέται κανείς τι αφροδισιακό διαθέτει η εξουσία και τραβά σαν το μέλι ακόμα και γυναίκες που δεν θα μπορούσαν να ωφεληθούν υλικά; Είναι κάποια πρωτόγονη δύναμη που ακτινοβολεί ισχύ και προσελκύει τα ανασφαλή θηλυκά, ή μήπως κάτι πολυ πιο εξελιγμένο, η ανάγκη να σημαδέψεις το πέρασμά σου απ' αυτή τη γη χρησιμοποιώντας τη σκιά κάποιου μεγάλου; Να μείνεις με δυο λόγια στην Ιστορία; (Η δεύτερη αυτή σκέψη δικαιώνεται κι απο την ίδια την ταινία.)

Πολλοί πιστεύουν βέβαια πως όλοι οι άντρες είναι κατά βάθος πολυγαμικοί, αλλά δεν μπορούν να το εφαρμόσουν. Αυτό είναι και το δράμα της ανθρωπότητας εξάλλου: δεν μπορεί να ζήσει πια σε αγέλες με αρσενικούς αρχηγούς που εξοντώνουν όλα τα αρσενικά μέχρι να εξοντωθούν με τη σειρά τους απο τον επόμενο δυνατότερο κυρίαρχο. Κι εφόσον δεν μπορεί να το κάνει αυτό είναι καταδικασμένη να ζει στις συμβάσεις του πολιτισμού, η ανθρωπότητα. Οι ηγέτες όμως, σαν μορφή ζωής κάπως πρωτόγονη που είναι, υποχωρούν στα θέλγητρα της πολυγαμίας κάνοντας τους υπόλοιπους άντρες να ζηλεύουν και τις γυναίκες να παλεύουν δυο φορές πιο μαχητικά υπέρ του πολιτισμού σε κάθε μορφή του.

Βέβαια όλ' αυτά τα σκέφτηκα επειδή μου κακοφάνηκε κάπως ο συμβιβασμός της τόσο σεμνής ηρωίδας με τη διεφθαρμένη κατάσταση περί τον πρόεδρο. Τόσο έχω εθιστεί κι εγώ στα αμερικανικά ιδεώδη.  

http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.cinema&id=23245

Φιλιά εις τα παιδιά

Είδα το ντοκιμαντέρ του Βασίλη Λουλέ "Φιλιά εις τα παιδιά" με τις ιστορίες πέντε εβραιόπουλων που σώθηκαν κρυμμένα με διάφορους τρόπους στην Κατοχή. Το τετράδιο της Ροζίνας Ασέρ Πάρδο το είχα διαβάσει όταν εκδόθηκε, πριν χρόνια. Ηξερα την ιστορία της οικογένειας αυτής στη Θεσσαλονίκη που είχε επιζήσει κρυμμένη σ ένα διαμέρισμα, δεν ήξερα ότι ήταν η μόνη που είχε σωθεί με τέτοιο τρόπο.
Ενα παιδί απο την Κρήτη, ένα από τα Γιάννενα, δυο απο τη Θεσσαλονίκη, ένα από την Αθήνα, ηλικιωμένοι άνθρωποι πια, λένε τις ιστορίες τους και αναλογίζεται κανείς ότι το πρόσωπο της Θεσσαλονίκης, των Ιωαννίνων, της Κρήτης δεν είναι το ίδιο με αυτό που ήταν προπολεμικά και αυτό που ήταν δεν το γνωρίσαμε ποτέ, γιατί μια ολόκληρη κοινότητα σε κάθε πόλη εξολοθρεύτηκε.
Είναι ασύλληπτο, όσες φορές και να το ακούσεις.
Πέντε παιδιά λοιπόν που γλίτωσαν κρυμμένα. Ο πιο μικρός, ο κρητικός Σήφης, ζώντας στην Αθήνα με μια κοπέλα χριστιανή που παρίστανε τη μητέρα του, ξέχασε τους γονείς του, κι όταν τους ξανάδε δεν τους αναγνώρισε. Ουσιαστικά κάτι παρόμοιο συνέβη σε όλα τα παιδιά, για να επιβιώσεις κρυμμένος, ή αλλάζοντας όνομα, παριστάνοντας κάποιον άλλον, πρέπει να ξεχάσεις την υπόσταση σου. Να περάσεις μήνες και χρόνια σαν κάποιο ζώο, αναπνέοντας λίγο, μιλώντας λίγο, τρώγοντας λίγο. Να σωπαίνεις στην ηλικία που μαθαίνεις να μιλάς. Να κρύβεσαι στην ηλικία που έτσι κι αλλιώς  δυσκολεύεσαι να βρίσκεις τον εαυτό σου που αλλάζει κάθε μέρα.
Ο Σήφης ψάχνοντας το παρελθόν ανακάλυψε που χάθηκαν οι Εβραίοι της Κρήτης. Μεταφέρονταν με  ένα πλοίο που το βούλιαξαν βρετανικές τορπίλες. Θα μπορούσα να είμαι εκεί, είπε στην κάμερα και μοιραία ήρθε η δεύτερη σκέψη: θα έπρεπε να είμαι εκεί. Εν κατακλείδι, είμαι ένοχος που δεν ήμουν εκεί.
Το ίδιο συναίσθημα το ένιωθαν όλοι. Ενοχοι που έζησαν, γιατί κρύβοντας την ταυτότητα που σκότωνε τους άλλους την έχαναν κιόλας; Και μαζί της το δικαίωμα στη ζωη; Είναι τόσο δύσκολο να συλλάβουμε την περιπέτεια αυτών των ανθρώπων, ευτυχώς δηλαδή. Ζούμε σε πολύ διαφορετική εποχή, αλλά επειδή κάποιοι ξανά βάζουν θέματα ταυτότητας, καλό είναι να προσπαθούμε

Μια ιστορική τοιχογραφία

Άραγε ήταν πάντα ίδιος με τον Λίνκολν ο Ντάνιελ Ντέι Λιούις, ή τώρα γερνώντας έγινε; Αυτό είναι το πρώτο πράγμα που σκέφτεται κανείς βλέποντας την ταινία "Λίνκολν". Κι ύστερα αρχίζει η προσπάθεια να καταλάβει την πολιτική κατάσταση της εποχής, πράγμα που δεν είναι κι εύκολο αν δεν ξέρει λεπτομέρειες απο την αμερικανική Ιστορία. Ο πόλεμος Βορείων και Νοτίων δεν έλυσε αυτόματα το θέμα της δουλείας, υπήρχαν αντιθέσεις, αποχρώσεις, διαβαθμίσεις στο πόσο πίστευε κανείς στην ιδέα της ισότητας ακόμα και μεταξύ των νικητών. Είναι η μία φυλή απόλυτα ίδια με την άλλη; Εμπαινε αυτό το μέγα φιλοσοφικό δίλημμα, διότι βλέπετε ο χωρισμός των ανθρώπων σε φυλές εθεωρείτο τότε βαθιά επιστημονική αλήθεια. Πράγμα που δεν πρέπει να μας παραξενεύει, αφού στην Ευρώπη τον επόμενο αιώνα, εφτά δεκατίες αργότερα ξεκίνησε πόλεμος με στόχο την επιβολή της ανώτερης φυλής στις άλλες. Μετά από ωκεανούς μελάνι που ξοδεύτηκαν για την επιστημονική στήριξη των φυλετικών θεωριών, ουσιαστικά στις μέρες μας πια καταρρίφθηκε επιστημονικά η ύπαρξη τους. Κι εδώ που τα λέμε, πόσοι και πόσοι μορφωμένοι ανθρωποι γύρω μας δεν χρησιμοποιούν ακόμα τον όρο  "φυλή";
Στο περίπλοκο λοιπόν σκηνικό των πολιτικών δυνάμεων της εποχής που ο αμερικανικός εμφύλιος τελειώνει, ο Λίνκολν προσπαθεί να περάσει μια τροπολογία στο Σύνταγμα που θα καταργεί τη δουλεία ξεκάθαρα για ολόκληρη τη χώρα και για το μέλλον. Για να το πετύχει δεν του φτάνουν οι ψήφοι και πρέπει να εξαγοράσει βουλευτές του αντιπάλου κόμματος. Επιπλέον πρέπει να διατηρήσει τις ισορροπίες στο δικό του, πείθοντας τους πιο ακραίους να φανούν διαλλακτικοί. Ετσι ο υπέρμαχος της πλήρους ισότητας αρχηγός της ριζοσπαστικής πτέρυγας, που τον ενσαρκώνει ο Τομι Λι Τζόουνς, αναγκάζεται να βάλει νερό στο κρασί του, πράγμα που του κοστίζει αλλά το κάνει με τόσο έξυπνο τρόπο που κατακεραυνώνει εκείνους που του προσάπτουν την υποχώρηση.
Κι έτσι αυτή η συνταγματική αρχή πέρασε με ψήφους εξαγορασμένων βουλευτών, όπως το θέτει ένα απο τα πρόσωπα της ταινίας. Η οποία είναι πραγματικά ρα μελετημένα, και τη βαθιά αξία της επιμονής του Λίνκολν να διαπερνά το έργο χωρίς κραυγές. Οι αναφορές του βέβαια σε πολιτικές αρχές χρησιμότατες για την εποχή κρίσης που περνάμε.
Η ταινία θα μπορούσε πολύ εύκολα να είναι αγιογραφία του προέδρου ο οποίος παρουσιάζεται στην ανθρώπινη του διάσταση, πασίγνωστη επίσης στην αμερικανική παράδοση. Ωστόσο έχει μια ιστορική γωνία θέασης, βάζει το ερώτημα των δικαιωμάτων ενός ηγέτη. Μπορεί να καταλύσει λειτουργίες της δημοκρατίας επικαλούμενος απευθείας τον λαό, όπως έκανε εκείνος που είχε εξαιρετικο ρητορικό χάρισμα; Σε  αφήνει με ερωτηματικά που ίσως έχουν απαντηθεί στις ΗΠΑ αλλά όχι αλλού.
Θαυμάζεις τη σκηνοθεσία, την ιστορική έρευνα που έχει γίνει, την αναπαράσταση της εποχής, θαυμάζεις και το ταλέντο του πολιτικού που διέθετε ο Λίνκολν μαζί με μερικά ακόμα, όπως ας πούμε τους αφηγητή, και τρέχεις μετά να διαβάσεις ιστορικές λεπτομέρειες. Είναι από τα έργα που σε οδηγούν κατευθείαν στο Googl  και τις εγκυκλοπαίδειες που διαθέτεις.
Κάτι που παθαίνω εγώ προσωπικά μετά από κάθε ταινία με τον Ντάνιελ Ντέι Λιούις είναι η νοσταλγία που με πιάνει να ξαναδώ την "Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι", τότε που ήταν νέος και ωραίος και πολύ πειστικά αβάσταχτα ανάλαφρος.
http://www.imdb.com/title/tt0443272/ μ

Κι όμως οι άνθρωποι ήθελαν να ζήσουν

Μα τι ήθελαν να κάνουν οι ναζί με τις εικόνες αυτές που είχαν κινηματογραφήσει στο γκέτο της Βαρσοβίας το Μάιο του 1942; Μπορεί κανείς να υποθέσει πολλά βλέποντας την ταινία "A Film Unfinished ” που γύρισε η Yael Hersonski  το 2010 χρησιμοποιώντας τις μπομπίνες που είχαν βρεθεί στην Ανατολική Γερμανία μετά το τέλος του πολέμου.
Ήθελαν να δείξουν πόσο καλά περνάνε οι Εβραίοι στο γκέτο δείχνοντας σκηνοθετημένες σκηνές απο καλοβαλμένα σπιτικά, καλοντυμένες κυρίες, εστιατόρια και θέατρα; Όχι, γιατί γύρισαν και πολλές σκηνές με σκελετωμένα παιδιά και γυναίκες και άνδρες, με πτώματα στους δρόμους, με βρώμικες αυλές, με κουρελιασμένους ζητιάνους. Αλλά να δείξουν ότι οι 'πλούσιοι' δεν ενδιαφέρονταν για τους φτωχούς; Πολύ πιθανόν, γιατί στόχευαν με την κάμερα ακραίες αντιθέσεις.
Και τα πλάνα που έχουν βγάλει, σκελετωμένα πρόσωπα τα οποία η κάμερα τριγυρίζει αργά, σταματώντας στα μάτια, στα ζυγωματικά που έχουν πεταχτεί απο την ασιτία; Αυτά μπορεί να ήταν ανθρωπομετρικές καταγραφές, δείτε πώς είναι οι Εβραίοι, τι σχήμα προσώπου έχουν. Κάτι τέτοιο. Και σήμερα βλέποντας αυτά τα πρόσωπα μόνο και τίποτε άλλο ο θεατής συγκλονίζεται περισσότερο από όσο μπορεί να τον συγκλονίσει κάθε εικόνα μυθοπλασίας που έχει δει στο σινεμά.
Και το εξαγνιστικό λουτρό των λιμοκτονούντων ανθρώπων που τους υποχρέωσαν να πάρουν κάτω απο την κάμερα, τι σκοπό είχε άραγε; Και οι ραβίνοι πάνω από την Τορά; Να δείξει ότι η εβραϊκή θρησκεία έχει απαρχαιωμένες συνήθειες; Αδύνατον να καταλάβουμε σήμερα τι χρήση είχε φανταστεί να κάνει η ναζιστική προπαγάνδα αυτού του υλικού. Εκείνο που εμείς βλέπουμε είναι η έσχατη ταπείνωση των ανθρώπων από άλλους ανθρώπους, η αθλιότητα και η ένδεια, η απαντοχή και η αντοχή, κι όλα αυτά κάτω απο το βλέμμα ενός απίστευτου σαδισμού ή μιας εξίσου απίστευτης απάθειας που εξασφάλιζαν φαίνεται οι ιδέες του εθνικοσοσιαλισμού. Οι μεγάλες ιδέες για την ανωτερότητα της φυλής, όλη αυτή η τρέλα που έστησε τις μηχανές εξόντωσης.
Το υλικό αυτό δεν είχε ήχο. Βλέποντας το ακούγαμε τα ημερολόγια του υπευθύνου του Γκέτο, ο οποίος είχε καταγράψει τη ζωή εκεί μέχρι τη μέρα που αυτοκτόνησε παίρνοντας την κάψουλα υδροκυάνιου που φύλαγε για την περίσταση, έχοντας καταλάβει τι τους περιμένει κι έτοιμος απο καιρό. Δεν ήταν ο μόνος που το έκανε, πολλοί άνθρωποι έγραφαν χρονικά της ζωής τους στο γκέτο, διανοούμενοι και μή, για να μάθει ο κόσμος τι συνέβη όταν όλα θα είχαν τελειώσει. Έτσι τώρα ξέρουμε ότι οι σκηνές της κανονικής ζωής ήταν σκηνοθετημένες, ενώ για την κινηματογράφηση των λιμοκτονούντων δεν υπήρχε καμιά δυσκολία.
Είδαμε ακόμα την προβολή αυτού του υλικού σε επιζώντες του γκέτο, τέσσερις ανθρώπους που δέχτηκαν πριν δυο χρόνια να το δουν και να μιλήσουν για τις αναμνήσεις και τις σκέψεις τους. Γέροι άνθρωποι σήμερα που ζουν στο Ισραήλ, γνώριζαν μέρη και περιστατικά, παρακολουθούσαν με άφατη έκφραση, κλείνοντας τα μάτια όπως κι εμείς καμιά φορά, οι τωρινοί θεατές, μπροστά στην άφατη φρίκη, κι εξήγησαν, προσπάθησαν να εξηγήσουν την επιθυμία που είχαν να ζήσουν, την ελπίδα πέρα απο κάθε λογική.
Η ταινία θα παιχτεί ξανά μια φορά, την Κυριακή στις 15.30 στο Δαναό. Η 27η Ιανουαρίου έχει οριστεί ημέρα μνήμης για το Ολοκαύτωμα, είναι η ημερομηνία απελευθέρωσης του Άουσβιτς. Μία μόνο προβολή είναι πολύ λίγο. Όσο αβάσταχτο κι αν είναι να βλέπει κανείς τα ανθρώπινα όρια με τον τρόπο αυτό, πιστεύω ότι θα ήταν χρήσιμο ακόμα και για ανθρώπους που έχουν δει και ξέρουν πολλά απο την νεώτερη Ιστορία να την έβλεπαν. Πρέπει να ξέρουμε. Ο πειρασμός της γνώσης να μας έλκει όπως ο κάθε πειρασμός απολαύσεων.
http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.8emata&id=21643

Βιος και πολιτεία του Πι

Περνώ καλά, όλο σινεμά, βιβλία, εκθέσεις. Χτες είδα την ταινία του Ανγκ Λι, Η ζωή του Πι. Οι περιπέτειες ενός αγοριου που ναυαγεί και ταξιδευει σε μια βάρκα με μια τίγρη. Ξαναβρήκαμε τη χαρά του σινεμά με τα τρισδιάστατα γυαλιά στο Δαναό. Και το τέλος πήραμε ένα μάθημα κατασκευής ιστοριών για την επιβίωση.
Σπουδαίος σκηνοθέτης ο Ανγκ Λι. Σε ό,τι φτιάχνει υπάρχει ένα άρωμα ανθρωπισμού τόσο λεπταίσθητο και διακριτικό, τόσο υποδόριο που σε αφήνει με ένα χαμόγελο πραγματισμου ο οποίος όμως δεν έχει χάσει την ελπίδα. Σαν παιδί που μόλις άκουσε ένα πανάρχαιο σοφό παραμύθι βγαίνεις έξω απο την αίθουσα.

Αννα Καρένινα, τελευταία βερσιόν

Ίσως να γράφω και για τις ταινίες του 13, με τον ίδιο στόχο πάντα, να ξέρω τον Δεκέμβριο ποια ήταν η καλύτερη. Σίγουρα έχω όρεξη να γράψω για την Άννα Καρένινα που είδαμε χτες οικογενειακώς σε ένα κατάμεστο Ιντεάλ. Με το που ξεκίνησε το έργο, ανοίγοντας μια ζωγραφισμένη αυλαία σα να μας προειδοποιούσε ότι θα δούμε θέατρο, ή ότι θα παίξουμε με θεατρικά σήματα, συντονίστηκα με κάθε του στιγμή, πράγμα που δεν φανταζόμουν ότι θα γινόταν τόσο εύκολα, κυρίως επειδή είχα διαβάσει πέρσι το βιβλίο ξανά, σε καινούργια μετάφραση, και πάντα ξέρεις ότι οι ταινίες συρρικνώνουν τα βιβλία, έστω κι αν τα πλουτίζουν με εικόνες. Ήταν όμως καταπληκτικό αυτό το εύρημα με τα σκηνικά που μπαίναν και βγαίναν, τις πόρτες που άνοιγαν σε μέρη μακρινά, ή στο ύπαιθρο, τους ήρωες που έτρεχαν κάτω από τη σκηνή ή πίσω απο τις κουίντες. 

Η Κίρα Νάιτλι μου αρέσει πολύ, αλλά ως Άννα Καρένινα νομίζω ήταν στα όρια της αξιοπρεπούς εμφάνισης. Είναι γυναίκα του καιρού μας, ελεύθερη, δεν μπορούσε να βγάλει την ενοχή μιας ρωσίδας αρχόντισσας του 19ου αιώνα που ενυπάρχει κάτω απο την τόλμη κι ο,τι η ίδια θεωρεί τρέλα ή μοίρα. Υπήρχαν στιγμές που δεν έπειθε, αλλά βελτιωνόταν όσο προχωρούσε το έργο.  Ο Βρόνσκι αν και στην αφίσσα φαίνεται πολύ ξανθός για τέτοιο πάθος, στην οθόνη το είχε το πάθος συγκλονιστικά διαψεύδοντας το κλισέ του ψυχρού λευκού γαλανομάτη. Ο ψυχρός ήταν ο Λέβιν με την αφοσίωση του στη γη ως άλτερ έγκο του Τολστόι, να πρβληματίζεται φιλοσοφικά για την αρετή και την κακία. Αλλά και στο βιβλίο έχει την πολυτέλεια της απόστασης απο τα πάθη που βασανίζουν τους άλλους ήρωες. Ευτυχώς που ερωτεύεται και γίνεται πιο ανθρώπινος. Παρά τον έρωτα και παρά το καθήκον που επιτελεί απέναντι στον άρρωστο αδερφό του του, τον αισθάνεσαι περισσότερο προστατευμένο από τους παρορμητικούς πρωταγωνιστές και τους σκληρούς δευτεραγωνιστές απο την ίδια τη φιλοσοφική του στάση. 

Πάντα όταν διαβάζω την Άννα Καρένινα στο τέλος με πιάνει αγανάκτηση για τη σκηνή της αυτοκτονίας.  Βέβαια είναι η εμβληματική σκηνή, η σφραγίδα της ενοχής κατά κάποιο τρόπο στην οποία πιστεύει και ο Τολστόι. Διάβασα στην εισαγωγή της νέας μετάφρασης ότι η αρχική ιδέα του ήταν να γράψει την ιστορία για μια ανήθικη γυναίκα.  Στο δρόμο η ηρωίδα του ξέφυγε. Κατά κάποιο τρόπο πέφτοντας στις γραμμές του τραίνου (το οποίο τραίνο μισούσε σαν γνήσιος προσηλωμένος στη γη συντηρητικός που ήταν) ξέφυγε και από τον πλάστη της η Άννα Καρένινα.
http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.dolce&id=21188