Δύση ή Ανατολή;

 Δεν κράτησα το λόγο μου, να γράφω για όλα τα βιβλία που διαβάζω. Προσπαθώ να επανέλθω. Αυτό που τέλειωσα χτες μου πήρε λίγες μέρες παραπάνω, λόγω πυκνού ύφους και πολλών σημειώσεων. 

 Παναγιώτης Γεννηματάς, "Ελλάς, Δύση ή Ανατολή;"

Είναι απ' αυτά που σε βοηθάνε να σκεφτείς τις βαθύτερες αιτίες των σημερινών ανεξήγητων καταστάσεων, τις οποίες πάντα προσπαθώ να ερμηνεύσω. Για τα σημερινά κολλήμματα ο συγγραφέας πιστεύει ότι βαραίνει υποσυνείδητα η παρακμή του Βυζαντίου, η αρτηριοσκλήρωση με την οποία αντιμετώπισε, ή μάλλον δεν αντιμετώπισε κανένα από τα προβλήματα του. Το πώς άφησε το εμπόριο, οικειοθελώς, στους Ιταλούς, το πώς έλεγχε τη μία και μίζερη ανώτατη σχολή που είχε δημιουργήσει μόνο για τις γραφειοκρατικές του ανάγκες, το πώς αναμασούσε τα περασμένα μεγαλεία, το πώς είχε παραδοθεί στην απόλυτη θεοκρατία, στην εκκλησία η οποία τελικά έρριξε το ζάρι για την πλήρη του κατάρρευση προτιμώντας στα ίσα το σαρίκιον του Τούρκου που θα της εξασφάλιζε απρόσκοπτη και μεγαλύτερη από όση είχε εξουσία. 

Υπάρχει ακόμα κάτι από θεοκρατικό καθεστώς στη σύγχρονη μανία καταδίκης των πολιτικών αντιπάλων πχ, σαν αιρετικών κάποιας θρησκείας, ή στην προσκόλληση στον κρατισμό, στο σημερινό αναμάσημα των περασμένων μεγαλείων, στην παθητικότητα των πολιτών που ακόμα και τώρα δεν αισθάνονται υπεύθυνα πολιτικά υποκείμενα, σε όλες αυτές τις συμπεριφορές που μας ταλανίζουν ενίοτε ανεξήγητα. Μπορούμε ν' αλλάξουμε συνειδητοποιώντας το βάθος και την προέλευση των προβλημάτων; Αυτό είναι το ερώτημα.

Η τελευταία σελίδα

Στο τρίτο του βιβλίο ο Γαζμέτ Καπλάνι συνεχίζει να περνάει σύνορα, με την κυριολεκτική και με τη μεταφορική έννοια. Μετά την περιπέτεια του μετανάστη που έφτασε με τα πόδια απο την Αλβανία στην Ελλάδα πριν είκοσι χρόνια, την οποία διηγήθηκε με χιούμορ στο "Μικρό ημερολόγιο συνόρων", το πρώτο του βιβλίο, μετά την καθημερινή και συστηματική προσπάθεια εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας και νοοτροπίας στο "Με λένε Ευρώπη", το δεύτερο βιβλίο του, υπάρχει τώρα μια επιστροφή. Ο ήρωας του, μετανάστης χρόνια εγκατεστημένος στην Ελλάδα, πρέπει να γυρίσει πίσω, στην Αλβανία, για την κηδεία του πατέρα του. Κι εκεί τον περιμένουν περιπέτειες παλιές, κρυμμένες αλλά όχι ξεχασμένες, πληγές της βαλκανικής και της ευρωπαϊκής Ιστορίας που ζητούν αποκάλυψη, δικαίωση, κατανόηση. Εκεί ο μετανάστης ανακαλύπτει ότι και ο πατέρας του ήταν πρόσφυγας στην Αλβανία. Τα πάθη του παρελθόντος ζωντανεύουν σε ένα παρόν που έχει κι αυτό ένα σωρό δικά του.
Εκείνο που απολαμβάνω πάντα όταν διαβάζω βιβλία ή δημοσιογραφικά κείμενα του Καπλάνι, είναι η μοναδική στο είδος της αφέλεια της ματιάς του πάνω στα ελληνικά ή και στα αλβανικά πράγματα. Αυτός ο υπήκοος της απολυταρχικής Αλβανίας έχει κατακτήσει μια εσωτερική ελευθερία που διαρρηγνύει ό,τι πιο πολύ από κάθε τι τον καταπίεσε και τον καταπιέζει: τα σύνορα που το κομμουνιστικό καθεστώς της χώρας του θέλησε να κάνει αδιαπέραστα, και που η σημερινή Ελλάδα συχνά νοσταλγεί. Γιατί οφείλουμε να ομολογήσουμε πως και η δική μας απομόνωση από τους βόρειους γείτονες πολύ δύσκολα έσπασε μέσα στο μυαλό μας. Μπορεί να σύνορα να άνοιξαν, τα σημεία εισόδου και εξόδου να πολλαπλασιάστηκαν, αλλά οι νοοτροπίες οχυρώθηκαν με ενισχυμένη ξενοφοβία και μπήκαν σύνορα μέσα στα μυαλά.
Εκείνοι οι χάρτες με τους οποίους μεγαλώσαμε στο σχολείο, όπου η Ελλάδα περιτριγυριζόταν απο λευκό περιθώριο με ονόματα, καμία άλλη χώρα δεν είχε βουνά, ή πόλεις, χρώματα κανενός είδους, μας έχουν στοιχειώσει το μυαλό. Όταν διαβάζω κείμενα του Καπλάνι είναι σα να χρωματίζονται επιτέλους τα λευκά περιθώρια. Πίσω απο τη γραμμή των συνόρων δεν υπάρχουν φαντάσματα, είναι χώρες κι εκεί, ζωντανοί άνθρωποι, ιστορίες, ζωές, στεναχώριες και χαρές.
 Εχει μια λοξή καθαρή ματιά ο Καπλάνι πάνω στην ελληνική πραγματικότητα, ισως επειδή έμαθε τα ελληνικά στο πανεπιστήμιο, δεν πέρασε απο το εργοστάσιο παραγωγής ομοιόμορφου τόπου σκέψης που είναι τα σχολεία μας. Ανοίγει τα αδιαπέραστα σύνορα που ακόμη έχουμε στο μυαλό μας με τις γειτονικές χώρες και μπαινοβγαίνει όπως κάνουν χιλιάδες άνθρωποι γύρω μας χωρίς να μπορούν να βρουν όμως διόδους για την γραπτή έκφραση. Είναι συγγραφέας διεθνής που γράφει στα ελληνικά. Είναι η υπεραξία της ευμάρειας που ζήσαμε, ένα κομμάτι του συσσωρευμένου δυναμικού που η κρίση δεν καταστρέφει.
Θησαυροί ιστοριών ζουν γύρω μας βουβά. Άνθρωποι απ' όλον τον κόσμο βασανίστηκαν, δούλεψαν σαν σκυλιά, ερωτεύτηκαν και ξεκίνησαν μικρά σπιτικά στα δυαράκια της Αθήνας, έκαναν παιδιά και τα έβαλαν κι αυτά στο μεροκάματο της υπαρξιακής αγωνίας που σου εξασφαλίζει η ζωή στην Ελλάδα χωρίς σωστά χαρτιά και πιστοποιητικά γεννήσεως και υπάρξεως. Βουβοί θησαυροί κυκλοφορούν και ξεχνάνε, αγωνίζονται, πονάνε και θυμούνται, αλλά πόσο λίγοι βρίσκουν το δρόμο να γράψουν, να μιλήσουν, να συγκεντρώσουν κόσμο με το ίδιο πρόβλημα και να καταγράψουν ιστορίες, όπως είχε κάνει ο Καπλάνι στο "Με λένε Ευρώπη". Αντί να ακούσουμε τον πλούτο αυτό που ανασαίνει δίπλα μας, ακούμε δυστυχώς ρατσιστικά παραληρήματα. Ο Καπλάνι είναι πολύτιμος, κι είναι δυστυχώς μοναδικός ακόμα. Εύχομαι, γι άλλη μια φορά το εύχομαι, καθώς μας ανοίγει την όρεξη για ιστορίες τόσο κοντινές και ταυτόχρονα τόσο φρέσκες και πρωτότυπες, να βοηθήσει να ανοίξουν δρόμους γραφής και γι άλλους. Οι μετανάστες, παλιοί και νέοι, έχουν να μας πουν πολλά.

"H αδερφή μου"

Γράφτηκαν ήδη πολλά για το μικρό βιβλίο που έγραψε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης όταν πέθανε η αγαπημένη του αδερφή, η οποία υπέφερε από την εφηβεία της από επιληψία. Μια χαρισματική κοπέλα που βασανίστηκε πολύ και καθορίστηκε από την αρρώστια, όπως και η ζωή του αδερφού της. Η ιστορία είναι ταυτόχρονα ένα είδος πραγματείας για την αγάπη και την πίστη στο Θεό.
Είχα ξεχάσει ότι υπάρχουν και τέτοιοι χριστιανοί, ομολογώ. Ο συγγραφέας είναι γιος παπά, μεγάλωσε στην πρακτική της ορθοδοξίας και καλλιέργησε με σπουδές φιλοσοφίας την πίστη του.
Μου θύμισε κάποιες συζητήσεις που κάναμε στα νιάτα μας περί θεού, ακόμα κι εγώ συμμετείχα που είμαι παιδί άθεου πατέρα. Ολ' αυτά όμως ξέφτισαν εντελώς για μένα και τους ομοιους μου στην περίοδο Χριστοδουλου.  Εμβαθυναμε κι εμείς φιλοσοφικά την έλλειψη πίστης μας και δεν έχουμε  επιστροφή.  Στην αναφορά αυτή ο Ζουμπουλάκης απαρνειται τη χριστιανική μισαλλοδοξία, αλλά ένα είδος αυστηρότητας που εκδηλώνει απέναντι σε πρακτικές και εκδηλώσεις με τις οποίες διαφωνεί θυμίζει πως το Κατηχητικό σου φτιάχνει νοοτροπία που δεν ξεπερνιέται.
Πάντως η εκδήλωση αγάπης για την αδερφή του με έκανε να δακρυσω.

Δανέζικο καλοκαίρι

¨Ένα μικρό βιβλιαράκι του Jens Christian Crondahl, "Βιρτζίνια" (μετάφραση απο τα δανέζικα Λύο Καλοβυρνάς, εκδόσεις Πόλις) διηγείται μια ιστορία σημερινών ηλικιωμένων που ήσαν νέοι στη Δανία στον πόλεμο κι ίσως μπλέχτηκαν σε μια σκοτεινή ιστορία με έναν πιλότο που είχε πέσει με αλεξίπτωτο, ίσως απλώς ερωτεύτηκαν κι ο πιλότος σαν ενοχή σφράγισε παράξενα τις ζωές τους. Ατμοσφαιρικό. Το δανέζικο καλοκαίρι είναι ό,τι πρέπει για να βοηθήσει να αντέξουμε αυτόν το σκληρό αθηναϊκό χειμώνα.
Στο μεταξύ πολύς κόσμος βλέπει και το σήριαλ Μπόργκεν κάθε Πέμπτη βράδυ στην ΝΕΤ, το οποίο εκτυλίσσεται επίσης στη Δανία και ηρωίδα είναι μια πρωθυπουργός. Καλό μας κάνει η εξοικείωση με τη Δανία γενικά. Μπορεί αν τη γνωρίσουμε καλά και την εκτιμήσουμε όπως της αξίζει, αυτήν και τις υπόλοιπες σκανδιναβικές χώρες, να αποφασίσουμε συνειδητά να γίνουμε Δανία του νότου. Θα είναι ένας στόχος πιο αξιοπρεπής απο αυτούς τους κοντόθωρους που βάζουμε συνέχεια, όπως να βρούμε ποιος αλλοίωσε το στικάκι με τη λίστα, κλπ... 

Πατρική κληρονομιά

Πρώτη φορά είχε εκδοθεί στην Ελλάδα απο τη Χατζηνικολή το 1995, αλλά εγώ δεν διάβαζα τότε τέτοια. Τώρα όμως άλλαξαν τα πράγματα. Η διαχείριση της αποχώρησης του γονιού είναι ένας εφιάλτης που πλησιάζει, καθώς η μάνα μου έχει την ηλικία του πατέρα Ροθ όταν ξεκινά το βιβλίο. Κι όλη αυτή η καθημερινή ενασχόληση με τις αρρώστειες, το πηγαινέλα στα νοσοκομεία, οι εξετάσεις και η αμηχανία των παιδιών μπροστά στις επιλογές δεν είναι πια ξένα. Σε πολλά πράγματα ταυτιζόμουνα με τον συγγραφέα που είναι και ο ήρωας, ευκολότερα πάντως από όσο σε άλλα βιβλία του Ροθ. Εκείνα τα νεανικά του ας πούμε με τις σεξουαλικές εμμονές μου έσπαγαν τα νεύρα. Ακόμα και το γεροντικό του με τη σεξουαλική εμμονή μου έσπασε τα νεύρα, ομολογώ, αν και με τα χρόνια αναγκάστηκα να εξοικειωθώ με τη σεξουαλική κατάσταση των αντρών.
Στην Πατρική Κληρονομία τα συναισθήματα ταύτισης με το γονιό περιγράφονται γλαφυρότατα. Η ανθρώπινη αδυναμία κυρίως, το δράμα του θανάτου έστω και σε προχωρημένη ηλικία, έστω και σε μέρη με ιατρικές δυνατότητες. Η κατανόηση και το έλεος για τη θνητότητα πάνε μαζί με την προσπάθεια αποδοχής της. Αλλά δεν τη δέχεσαι ποτέ, κανένας πουθενά δεν τη δέχεται. Κι όλο προσπαθούμε να σώσουμε κάτι, ό,τι μπορεί ο καθένας. 

Η Οδύσσεια του αναγνώστη

Τον Δεκέμβρη το Πρόταγκον μας ζήτησε τα καλύτερα βιβλία που διαβάσαμε μέσα στη χρονιά. Δεν θυμόμουνα όλα τα βιβλία που διάβασα. Θα πρέπει να τα γράφω. Λοιπόν αρχίζω με τα βιβλία του 13. Παραμονή Πρωτοχρονιάς διάβασα την 'Οδύσσεια του πλαστογράφου Κ. Σιμωνίδη' του γερμανού Rudiger Falscher.  Συναρπαστικό θέμα, είχα τόσα διαβάσει γι αυτό που έσπευσα να το αγοράσω μόλις το είδα, αλλά τρόμαξα να το τελειώσω. Τόσο φλύαρο βιβλίο δεν έχω ξαναδιαβάσει. Τόση θεωρία και ανάλυση και μπλα μπλα, σου βγάζει την ψυχή για να σου πει την ιστορία, και τόσο σε μπουκώνει με τις σκέψεις του, οι οποίες δεν μου φάνηκαν και πολύ πρωτότυπες, που στο τέλος μπερδεύεσαι και χάνεις το ρημάδι το νήμα. Α ναι, θα σου πει, αυτό ήθελα κι εγώ αφού μιλάμε για πλαστογράφο, να μπερδεύεται η αλήθεια με το ψέμμα. Αλλά εδώ μπερδεύεται κυρίως η αφήγηση με τη λογοδιάρροια.
Σίγουρα αποκλείεται να είναι το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς, αλλά το σημειώνω με ετικέτα Βιβλία του 13. Τον ερχόμενο Δεκέμβριο θα τις ανοίξω όλες για να σκεφτώ ποιο ήταν το καλύτερο