Ωραία εποχή τα ιστιοφόρα

 Τότε που ο Ιμπραήμ έσφαζε στην Πελοπόννησο κι έκαιγε, αποφάσισαν οι μεγάλες δυνάμεις να επέμβουν με κάποιο τρόπο επειδή η κοινή γνώμη στις χώρες τους είχε ξεσηκωθεί, ειδικά μετά το Μεσολόγγι, δεν ανεχόταν πια να βλέπει τους Ελληνες να σφάζονται χωρίς να κάνουν τίποτε. Υπήρχαν ήδη εφημερίδες τότε. Εκαναν συσκέψεις οι βασιλείς, έστειλαν τους ναυάρχους, ναυμάχησαν στο Ναυαρίνο.

Συμπαθάτε με που γράφω για το Ναυαρίνο, λόγω της επετείου διάβασα πολλά ωραία βιβλία, τα έχω φρέσκα. Για μένα που έζησα επί χούντας την επέτειο των 150 χρόνων του ’21, ήταν καινούργια χαρά να ξαναδώ την ελληνική Ιστορία. Δεν φανταζόμουν ότι θα ανακαλούσα τόσο σύντομα τις έννοιες του αγώνα εκείνου στη σημερινή πραγματικότητα, ας όψεται η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Ποιος να το έλεγε ότι θα βρισκόμασταν ξανά με σημαίες στα χέρια, εμείς που αφού στην εφηβεία φάγαμε τον εθνικισμό με το στανιό, τον αρνηθήκαμε για όλη την επόμενη ζωή, νομίζαμε. Αμ δε. Να που ο Χαντζόπουλος βάφει στο σκίτσο του με κίτρινο χρώμα το άσπρο της ελληνικής σημαίας, τα εθνικά χρώματα της Ουκρανίας στις συλλαβές που κρύβουν τη φράση «Ελευθερία ή θάνατος», διακόσια χρόνια μετά την Επανάσταση. Εθνική ανεξαρτησία για την Ουκρανία. Ακόμα τα έθνη. Πάντα τα έθνη. Και ο ΟΗΕ ηνωμένα έθνη είναι, που δεν καταφέρνουν βέβαια να ενωθούν, στη διαρκή προσπάθεια συνεννόησης. Ή στην παράσταση της προσπάθειας. Εχει κι αυτή τη σημασία της.

Πώς μπλέξαμε έτσι, εμείς που τραγουδούσαμε το Imagine του Τζον Λένον και ονειρευόμασταν να καταργηθούν τα σύνορα; Πώς βρεθήκαμε να κατρακυλάμε πίσω ξανά, δύο αιώνες ή έναν, ή μήπως τρεις, στο παρελθόν που νομίζαμε ότι έχει για πάντα τελειώσει; Σαν ανέτοιμοι από καιρό και καθόλου θαρραλέοι, θυμόμαστε, και συγκρίνουμε, και βρίσκουμε αναλογίες, και ξεροκαταπίνουμε από αμηχανία. Τι θα κάνουμε; Θα βγει τίποτε με τις κυρώσεις, τα ειρηνικά όπλα των ανέτοιμων και καθόλου θαρραλέων; Πόσος καιρός θα χρειαστεί; Μπορούμε χωρίς πετρέλαιο; Θα κερδίσει η Κίνα; Κι αν κερδίσει η Κίνα, τι ακόμα μπορούμε να χάσουμε, εμείς οι αιθεροβάμονες, οι οπαδοί του Τζον Λένον; Πάντα οι βίαιοι θα κερδίζουν κι οι ψυχροί υπολογιστές; Πάντα τα όπλα και οι πολεμοχαρείς θα κρατούν στα χέρια τους τη μοίρα των ανθρώπων;

Τι έλεγα για το Ναυαρίνο; Τίποτε, ωραία εποχή εκείνη με τα ιστιοφόρα.

Τόσο κοντά τόσο μακριά

 Πολλή πολλή Γεωγραφία μαζεύτηκε μέσα σε λίγες μέρες και τη μαθαίνουμε με το στανιό, με τις εικόνες του πολέμου δίπλα μας και τους φόβους μέσα μας να έχουν ξυπνήσει. Μα τι διαφορά είχαν οι Ουκρανοί από τους Ρώσους, δεν ξέραμε εμείς, δεν καταλαβαίναμε. Περίπλοκα πράματα, δύσκολα να τα χωνέψουμε απότομα, ίδια θρησκεία, γλώσσες που μοιάζουν, τι τους χωρίζει; Ασε που μιλούν ρωσικά με ευκολία μεταξύ τους. Επικρατούσε η ιδέα γενικά ότι αυτοί που μοιάζουν τόσο δικαιούνται να είναι μαζί. Οπότε γιατί τόσο πείσμα κι αυτοί οι Ουκρανοί να θέλουν διαφοροποιήσεις; Γιατί δεν δέχονται τη λογική της έλξης, το μικρό προς το μεγάλο, δεν είναι φυσικός νόμος αυτό; Οχι;

Δύσκολο να χωρέσει το μυαλό μας, εμάς που αναπνέουμε εδώ και δεκαετίες αμφισβήτηση των πάντων και κυρίως των Ευρωπαίων, εμάς των «ανάδελφων» που ο πόνος μας είναι ότι δεν μιλούν όλοι ελληνικά σε όλες τις ηπείρους, πως με όλες τις ομοιότητες και με όλη την τεράστια κοινότητα οι Ουκρανοί δεν είχαν καμία διάθεση να ζήσουν σαν τους Ρώσους, κι όχι μόνο για να διατηρήσουν τις αποχρώσεις της γλώσσας, των εθίμων ή της μουσικής τους, αλλά και για να τα βιώσουν όλα αυτά με την ευρωπαϊκή πολυτέλεια της δημοκρατίας και των παραφυάδων της.

Μα είναι δυνατόν, σοκαριζόμαστε εμείς, που συνέχεια διαμαρτυρόμαστε για την Ευρώπη και την απαξιώνουμε και σοβαρότατα οι αρθρογράφοι μας προλέγουν κάθε βδομάδα την πτώση και την παρακμή της, είναι δυνατόν να αποφασίσει ένας λαός να βασανίζεται τόσο μόνο και μόνο για να δοκιμάσει τα βάσανα αυτών των θεσμών που εμάς ποτέ δεν μας δίνουν ό,τι δικαιούμαστε, αυτών των κουρασμένων, των εκθηλυσμένων, των ξεπερασμένων οργανισμών; Τι ζήλεψαν τέλος πάντων;

Είναι δυνατόν να έχει τόση γοητεία αυτή η δημοκρατία των Ευρωπαίων, τόσο ατελής, τόσο δυσλειτουργική, με νόμους που δεν εφαρμόζονται όπως υπόσχονται, δεν τους το είπε των Ουκρανών κανένας; Δεν είναι τα πράγματα όπως δείχνουν, γιατί επιμένουν και αντιστέκονται και πολεμούν και πεθαίνουν;

Οι Ουκρανοί θέλουν ελευθερία. Αυτή τη μικρή που μπορεί να έχει ο άνθρωπος ως είδος μέσα στην κοινότητά του και που στην Ευρώπη έχουν βρει τον καλύτερο τρόπο να την προστατεύουν, όσο είναι ανθρωπίνως δυνατόν. Δεν ήθελαν να γίνουν ήρωες, ποιος θέλει κάτι τέτοιο; Ηθελαν αυτή την ίδια με μας, την ατελή, την τελειότερη που υπάρχει. Εδώ που φτάσαμε, αν δεν την κερδίσουν, θα χάσουμε κι εμείς κάτι από τη δική μας.

Ο Ουκρανός στη Λυρική

Στη Λυρική απόψε, πριν την παράσταση, βγήκε στη σκηνή ένα αγόρι με την ουκρανική σημαία σαν μπερτα, και είπε πως η παράσταση αφιερώνεται στους Ουκρανούς που υφίστανται την εισβολή των Ρώσων εδώ και 10 μέρες. Είπε το όνομα του, ότι είναι μέλος του μπαλέτου και παιδί Έλληνα και Ουκρανής, οι συγγενείς του ζουν δύσκολες στιγμές, είπε. Ας κρατήσουμε ενός λεπτού σιγή. Σηκωθήκαμε και κρατήσαμε ενός λεπτού σιγή. Ακολούθησε θερμό χειροκρότημα, λίγα ου και κάποιες εντονες αντιπαραθεσεις στο διάδρομο. Με είχαν πάρει τα δάκρυα, δεν ήξερα γιατί, θάμπωναν τα γυαλιά μου, ρουφούσα τη μύτη μέσα στη μάσκα. Μετά το διάλειμμα βγαίνουν στη σκηνή καμία 15αριά, μας λένε ότι είναι χορωδοί και εκφράζουν τη διαφωνία τους στη απόφαση της διοίκησης να αφιερωθεί η συναυλία στην Ουκρανία χωρίς να τους ρωτήσουν, και διαχωρίζουν τη θέση τους. Μερικοί τους χειροκρότησαν, αλλά άκουσαν και το γιουχάισμα της ζωής τους. Δεν θα πρέπει να τους είχε ξανατύχει. Και να μην εννοούν να ξεκολλήσουν από τη σκηνή. 

Άντε μετά να καταλάβεις Βέρντι. Αλλά ξέρω γιατί με πήραν τα δάκρυα. Συγκινήθηκα που ενώσαμε κι εμείς τη φωνή μας με τους ευρωπαίους, για την Ουκρανία που ήθελε τόσο πολύ να γίνει ευρωπαϊκη και τόσο ακριβά το πληρώνει. Βέβαια γρήγορα σε επαναφέρουν οι συνήθεις κομμένες κεφαλές στην αντιδραστική ελληνική πραγματικότητα 

Κομμένες συζητήσεις

 Οταν τελειώσει ο πόλεμος θα συνεχίσουμε την ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχαμε πριν εισβάλουν οι Ρώσοι στην Ουκρανία, όταν προσπαθούσαμε να καταλάβουμε το αίσθημα ασφυξίας, που πιθανόν να ένιωθε η ηγεσία της χώρας και κατά πόσον το συμμερίζονταν οι πολίτες, από την επέκταση του ΝΑΤΟ και ορισμένα ακόμα δυτικά δείγματα περιφρόνησης ή πρόκλησης. Και πόσοι ένιωθαν ασφυξία διαβάζοντας τις ειδήσεις για δηλητηριάσεις πολιτικών τους και φόνους δημοσιογράφων. Κι αν η μια ασφυξία έμοιαζε με την άλλη και πόσοι ασφυκτιούσαν με το ένα και πόσοι με το άλλο και πόσοι με κανένα. Ή για πόση ώρα μπορούσε ο καθένας να ξεχάσει το αντίστοιχο αίσθημα ασφυξίας και να βγει μια ωραία βόλτα στις όχθες του ποταμού. Του Βόλγα ή κάποιου άλλου λιγότερο τραγουδισμένου, έχει η Ρωσία πολλούς.

Οταν τελειώσει ο πόλεμος μπορεί να έχουμε ήδη λύσει το μυστήριο, μέρα με τη μέρα και ώρα με την ώρα λύνονται μυστήρια στον πόλεμο αυτό που μας αναγκάζει να μάθουμε πολλά. Τώρα πρέπει να ασχοληθούμε με τη δική μας ασφυξία, ξαφνιασμένοι καθώς είμαστε από τα τόσα απανωτά γεγονότα ενός πολέμου στη γειτονιά. Οχι, δεν συνηθίσαμε να είμαστε ψύχραιμοι επειδή ήταν στη γειτονιά και ο γιουγκοσλαβικός, δεν συνηθίζεται ο πόλεμος και πράγματι, στην πρώτη ευκαιρία, να ξεχνάμε θέλουμε και να ριχνόμαστε στις χαρές της ζωής, δίκιο έχουν όσοι μας κατηγορούν εμάς τους Δυτικούς (σιγά τους Δυτικούς, θα ειρωνευτούν μερικοί, αλλά δεν πειράζει, είμαστε Δυτικότεροι των Δυτικών ακριβώς επειδή κείμεθα ανατολικά, στην άκρη της Δύσης δηλαδή και στα σκαμπανεβάσματα κινδυνεύουμε να πέσουμε στο χάος).

Ανυπομονούμε για την ώρα των συζητήσεων και των αναλύσεων. Να είμαστε ήρεμοι ξανά, χωρίς ανάγκη ηρώων, κραυγές και δάκρυα, να τσακωνόμαστε για τα λάθη της Δύσης, την παρακμή, τη μαλθακότητα και τη δειλία της, που ασχολείται με προβλήματα πολυτελείας, τους καλοθρεμμένους πολίτες της που δεν σηκώνονται από τον καναπέ και αγοράζουν αέριο από τη Ρωσία και πετρέλαιο από τη Σαουδική Αραβία.

Θα πούμε πολλά, δεν είναι απλή υπόθεση να σε πνίγει η πίκρα σαν Ρώσο που νιώθει ότι ταπεινώθηκε επειδή διαλύθηκε η αυτοκρατορία του, που δεν ονομαζόταν όμως αυτοκρατορία και θα ήθελε να την ξαναδεί έστω και χωρίς να τη λέει αυτοκρατορία. Πόσοι ένιωθαν έτσι και πόσοι ήθελαν απλώς να μοιάσουν στους Δυτικούς. Και αν αντέχουν να ζήσουν, αυτοί της πρώτης κατηγορίας, χωρίς αυτή την πίκρα. Θα έχει πολύ ενδιαφέρον.

Αντρέας Σενιέ στη Λυρική Σκηνή

Ψάχνω τον τέλειο τρόπο να πηγαίνω στη Λυρική. Έχω πάει με μετρό και τραμ, έχω πάει με λεωφορείο και με τρόλεϊ από τη Συγγρού, με το δικό της πουλμανάκι από το σταθμό Συγγρού- Φιξ, έχω πάει και με τα πόδια, από τον ποδηλατόδρομο Γκάζι- Φάληρο. Αυτή τη φορά πήγα με το τρόλεϊ 5 από την Πατησίων, κατέβηκα στις Τζιτζιφιές, είχε το προσόν να μην έχει αλλαγή αυτή η διαδρομή. Περνά από την αξιοθαύμαστης αρχιτεκτονικής ασχήμιας κεντρική λεωφόρο της Καλλιθέας (κρίμα στ’ όνομα) Ελευθερίου Βενιζέλου. Το μόνο όμορφο κτίριο εκεί είναι ο εγκαταλελειμμένος Οίκος Τυφλών, θα το αφήνουν να γκρεμιστεί για να μη θυμούνται ότι μπορεί κανείς να ζει σε λιγότερο άσχημο περιβάλλον.

Ίσως μετά από αυτό το λούσιμο στην ασχήμια να απόλαυσα ακόμα βαθύτερα την ομορφιά στο κτίριο του ιδρύματος Νιάρχου, το οποίο με υποδέχτηκε με το χορό των νερών στις 6 ακριβώς. Κάθε βράδυ από τις 6, χορεύουν τα σιντριβάνια στη λίμνη όταν συμπληρώνεται η ώρα ακριβώς. Εμείς και οι Βουρβώνοι στις Βερσαλίες τέτοια μεγαλεία.

Είχα εισιτήριο για την όπερα «Αντρέας Σενιέ» του Ουμπέρτο Τζορντάνο, που δεν είχα ξαναδεί στη ζωή μου, με όλες τις επιφυλάξεις για κάτι άγνωστο. Αγόρασα και πρόγραμμα για πρώτη φορά μετά από χρόνια, για την εξοικείωση, αν και η μουσική βέβαια δεν κατακτάται με πληροφορίες. Κι όμως. Από την πρώτη στιγμή που άρχισε η ορχήστρα να παίζει με πλημμύρισε η ευωχία της οικειότητας, με συνεπήρε η μουσική. Θα πρέπει να είναι η παλιά γνωριμία μου με την ιταλική όπερα γενικότερα. Ή η δική της ικανότητα να συγκινεί, η μελετημένη  ανάπτυξη της ικανότητας αυτής. Μήπως έχει κι ευκολίες πια σε αυτό το πράγμα; Ε, ας έχει. Εμένα με συνεπαίρνει και δεν θα αντισταθώ. Είναι κι ο εαυτός μου ένα νέο πλάσμα που συνήθισε να πάλλεται πλέον με τη μουσική αυτή.

Ο Αντρέας Σενιέ, μαθαίνω από το πρόγραμμα, είχε γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη από γάλλο πατέρα που ήταν εκεί πρόξενος, κι ελληνίδα μητέρα. Δεν το ήξερα αυτό, ήξερα το τραύμα της επανάστασης για την εκτέλεση του, τις τελευταίες μέρες της Τρομοκρατίας, από τα έργα του Ουγκώ. Η όπερα αρχίζει σε ένα αριστοκρατικό σαλόνι, τα σκηνικά του Νίκου Πετρόπουλου είναι κλασικά με τη σωστή μεγαλοπρέπεια, τα κοστούμια ιστορικά, κι όταν στη δεύτερη πράξη περνάμε στις πλατείες όπου οι επαναστάτες συναθροίζονται, δικάζουν, συναντιούνται, αυτό το σούρτα φέρτα από Ξεβράκωτους, Γιρονδίνους, τις γυναίκες που τις έλεγαν Υπέροχες, με τις τρίχρωμες κονκάρδες, με τις τρομερές ιδέες περί ισότητας, τα τόσο διαφορετικά τους κοστούμια, η μεγάλη αλλαγή όπως τη δείχνει η σκηνή, με συγκινεί όπως όταν ήμουν παιδί και διάβαζα για τη Γαλλική Επανάσταση. Με πιάνει ξανά εκείνη η χαρά για τους φτωχούς που τα κατάφεραν, κι ας δείχνει το έργο τις ακρότητες της Τρομοκρατίας. Δεν υπάρχει ούτε μια στιγμή κούρασης, ούτε μια στιγμή που η μουσική να ξεγλιστράει από τ’ αυτιά μου χωρίς να με συγκινήσει. Οι φωνές των τραγουδιστών είναι εξαιρετικές, κάθε τόσο χειροκροτάμε όταν τελειώνουν τις άριες, δεν υπάρχει ούτε μια στιγμή αδυναμίας, όπως συμβαίνει καμιά φορά με τις φωνές, ανθρώπινα πλάσματα είναι οι σολίστ, ενίοτε κονταίνει η ανάσα, σπάνια βέβαια, αλλά συμβαίνει, η φωνή χαμηλώνει κάπως να πάρει δύναμη, αλλά αυτή τη φορά όχι. Είναι σαν όλες οι φωνές να έχουν κατακτήσει την ίδια δύναμη, κάποια στιγμή δε η σοπράνο ξεπερνά κι αυτό το στάδιο, για λίγα δευτερόλεπτα η φωνή της αποκτά κάτι σαν μαγική ιδιότητα, μεταμορφώνει την αίθουσα σε καμπάνα που ο ήχος της μας τυλίγει από παντού σαν απαλή συννεφένια γάζα.

Δεν γνωρίζω τους τραγουδιστές, άλλαξαν οι δυο πρώτοι ρόλοι και δεν πρόλαβα να δω ποιοι ήταν οι αντικαταστάτες. Ξέρω τον Πλατανιά και τη Σουγλάκου που κρατούν τους δεύτερους σημαντικότερους. Στο τέλος, όταν ένας- ένας υποκλίνονται, σε αυτή τη σοπράνο που αν δεν είναι η Τσελια Κοστέα από τη Ρουμανία θα είναι η Μαρία Χοσέ Σίρι από την Ουρουγουάη, θέλω να τη ράνω με λουλούδια, αλλά δεν έχω. Πώς να δείξεις ευγνωμοσύνη σε μια γυναίκα που εχει δουλέψει άπειρες ώρες με τη φωνή και την αναπνοή της, μια καλλιτέχνιδα που έχει μάθει τα λόγια από τις όπερες με τις προφορές σε ξένες γλώσσες πέρα από όλα τα άλλα, όπως και όλοι οι άλλοι, οι μουσικοί και οι σχεδιαστές, οι διευθυντές και οι εργάτες, έχει μοχθήσει γι αυτές τις ώρες που η μουσική με τις ανθρώπινες φωνές μας αρπάζει από τις μασχάλες, από τις πλάτες, σίγουρα όχι μόνο από τ’ αυτιά, μας αρπάζει και μας τραντάζει και μας συναρπάζει; Τι ευτυχία να μπορούμε να το ζούμε αυτό, σκέφτομαι καθώς η σοπράνο υποκλίνεται, και με πλημμυρίζουν δάκρυα χαράς στο χειροκρότημα, τι προνόμιο, τι στιγμή σπάνια. Έπρεπε να περάσουμε πανδημίες για να εκτιμήσουμε περισσότερο την πολυτέλεια της τέχνης, ή είναι απλώς που μεγαλώνω και συγκινούμαι εύκολα; Δεν ξέρω, αλλά αυτά τα δάκρυα ευτυχίας συνεχίζουν να τρέχουν καθώς εγκαταλείπω το κτίριο, παγώνουν από το κρύο στα μάγουλα μου. Είναι όλοι οι άνθρωποι εκεί στο αίθριο του ΚΠΙΣΝ εκστασιασμένοι με το ένα ή το άλλο, είμαστε όλοι μαζί ευτυχισμένοι για την σπάνια βραδιά μας, ευγνώμονες για το δώρο αυτό στην άκρη του παιδεμένου Φαλήρου, στο δέλτα του βασανισμένου Κηφισού- ή μήπως είναι ο Ιλισσός;

Επιστρέφω με το ίδιο τρόλεϊ κι ακόμα και η άσχημη λεωφόρος φαίνεται πιο ανεκτή μέσα στη νύχτα.                                        

Το χρυσαλιφούρφουρο

Το χρυσαλιφούρφουρο είναι μεν χρυσό αλλά δεν λάμπει τόσο που να το ξεχωρίσεις εύκολα καθώς περπατάς. Περπατάμε βιαστικά συνήθως, δεν έχουμε μάτια για τα παράξενα λουλούδια. Περνάμε δίπλα από χρυσαλιφούρφουρα και δεν τα παίρνουμε είδηση, ενώ είναι εκεί και θα μας έλεγαν τα μυστικά μας, που δεν έχουμε δικά μας λόγια να τα πούμε.

Τα μεγάλα ταλέντα, οι καταπληκτικοί άνθρωποι, τα ανατρεπτικά των εμποδίων της ψυχής έργα τέχνης, τα ξόρκια που ανοίγουν μαγικές λεωφόρους, δεν είναι τεράστια, δεν κάνουν θόρυβο, δεν καλούν την μπάντα του Δήμου, και δεν γίνονται προτομές. Είναι σαν τα χρυσαλιφούρφουρα, πρέπει να σκύψεις για να’ αγγίξεις τη χρυσόσκονη. Πρέπει να σταθείς για να σκεφτείς τι έχεις εισπράξει από τον ψίθυρο τους.

Τα περασμένα Χριστούγεννα που μαζεύτηκαν τα παιδιά μου στο σπίτι, κάθησαν στο πιάνο και τραγουδήσαμε μαζί το Χρυσαλιφούρφουρο, τη Ρόζα Ροζαλία, το Γύρισα, ταξίδεψα πολύ, κι όλος ο κόσμος είναι σου λέω μια Λιλιπούπολη. Το κάνουμε εορταστικά κάθε τόσο, προς τιμήν των διαδρομών της παιδικής τους ηλικίας που γίνονταν συνοδεία της Λιλιπούπολης, εκείνης της χαράς και της απελευθέρωσης μπροστά στις λέξεις και τις έννοιες, τα βάρη του βίου γενικώς, που τους είχαν χαρίσει τα τραγούδια και οι ιστορίες. Αρχίζουμε με τα πιο αστεία και συνεχίζουμε με τα πιο φανταστικά, με την κανονική έννοια της λέξης, και τελειώνουμε με το Χρυσαλιφούρφουρο που είναι μαζί φανταστικό και πραγματικό, με τη σοφία και την ομορφιά του. Κάποιον αγαπάς και δεν το ξέρει. Επίσης, κάποιος σ’ αγαπά και δεν το ξέρεις. Εμείς αγαπούσαμε πολύ τη Μαριανίνα Κριεζή. Είναι άνθρωπος της οικογένειας μας σε ό,τι απελευθερωτικό μπόρεσε να βρει ως οικογένεια. Τώρα συνειδητοποιούμε πως χρυσαλιφούρφουρο ήταν εκείνη, έτσι λεπτή και πολύτιμη, ευαίσθητη σε κάθε πνοή και κάθε άγγιγμα. Γεμάτη μυστικές αλήθειες και μυστικά αστεία που σε βοηθάνε να προχωράς και να ανακαλύπτεις. Ναι, τώρα βέβαια καταλαβαίνουμε, οικογενειακώς μάλιστα, ότι υπήρξε γνήσιο ταλέντο κι έζησε και δημιούργησε σαν γνήσιο ταλέντο,  απλό,  χαρούμενο, απελευθερωτικό γνήσιο ταλέντο, παιχνιδιάρικο, πλούσιο και γενναιόδωρο. Θέλαμε κι άλλο, αλλά πόσο πια να ζητά κανείς; Εξάλλου εκεί είναι πάντα τα λιβάδια της Λιλιπούπολης. Τώρα έχουν κάνει ψηφιοποίηση των εκπομπών όλων. Αν περπατήσουμε ξανά εκεί, κάτι θα βρούμε σαν χρυσαλιφούρφουρο, σίγουρα πράγματα, να σκύψουμε και να μας πει τα μυστικά μας.

Για να ζούμε καλύτερα

Πήγα να ψηφίσω στην ΕΣΗΕΑ την Κυριακή νιώθοντας σαν αρχιστράτηγος που ετοιμάζει εαρινή επίθεση μετά τον δύσκολο χειμώνα. Οι δρόμοι είχαν ακόμα λίγο χιόνι- άλλη λέξη χρειάζεται κανονικά για την παγωμένη μαύρη μάζα που κάποιοι χρήσιμοι συνάνθρωποι είχαν μαζέψει στις άκρες. Δεν κατάλαβα γιατί δεν μπορούσε να γίνει αυτή η ψηφοφορία διαδικτυακά, αλλά τέλος πάντων. Κατάφερα να φτάσω αρτιμελής, κι ύστερα περίμενα μια ώρα στην ουρά για να ψηφίσω, γιατί όλοι οι συνάδελφοι -στρατάρχες είχαν πάρει την ίδια τολμηρή απόφαση. Περιμένοντας χάζευα την εσωτερική διακόσμηση, την ιστορία του σωματείου μας σε τοιχογραφίες. Πρωτοσέλιδα κάθε σημαντικού γεγονότος των τελευταίων 200 χρόνων, συγκινητικά, φωτογραφίες των πρωτοπόρων δημοσιογράφων, και μια του κτιρίου που στεγάζονται τα γραφεία. Δίπλα φωτογραφία του πρώτου κτιρίου που είχε αγοραστεί, ένα ωραίο παλιό κτίριο, το οποίο προφανώς γκρεμίστηκε για να χτιστεί το καινούργιο το 1964. Πού να χωρούσαν τα γραφεία στο παλιό;

Αργούσε πολύ η ουρά, εφτά κάλπες είχαμε να ρίξουμε ψηφοδέλτια, δεν ήταν απλό. Έτσι είχα την ευκαιρία εκεί μπροστά στις φωτογραφίες των δυο κτιρίων, του ωραίου παλιού και του μάλλον άσχημου πλην όμως επιβλητικού και επαρκέστατου καινούργιου, να στοχαστώ το πάντα επίκαιρο θέμα φιλικών συζητήσεων περί αντιπαροχής, για το οποίο έχω καταφέρει να τσακωθώ με νέους γνώριμους και με παλιούς φίλους. Κι αυτό μόνο και μόνο επειδή αντί να κουνήσω το κεφάλι συμφωνώντας κάθε φορά με το σταθερό ανάθεμα προς τον Καραμανλή τον γνήσιο που είχε φέρει το νόμο της αντιπαροχής, κάθομαι και εξηγώ ότι η αντιπαροχή γινόταν ούτως ή άλλως στην πράξη και χρειαζόταν ρύθμιση, κι ότι από τότε που ρυθμίστηκε καμία αλλαγή δεν προτάθηκε ποτέ από άλλο κόμμα στο Πολεοδομικό που θα δημιουργούσε καλύτερες συνθήκες στην πόλη και στο δημόσιο χώρο. Κι αυτό επειδή φαίνεται, κατά τη γνώμη μου, ότι κανένας δεν θέλει να αλλάξει κάτι, εκτός κι αν είναι για να μπορεί να χτίζει λίγο περισσότερο και λίγο ευκολότερα. Οπότε κάποιες μικροαλλαγές που έγιναν κυρίως για τα προάστεια, πανταχόθεν ελεύθερα και άλλα παρόμοια, στην ήδη κορεσμένη πόλη χειροτέρεψαν τα πράγματα.

Κάτι τέτοια ξεκινώ να εξηγήσω κι αμέσως τσακώνομαι, πράγμα που δεν ωφελεί ούτε το διάλογο ούτε την κοινωνικότητά μου. Οπότε αποφάσισα, εκεί στη σκάλα που περίμενα για να ρίξω τα φακελάκια μου στις εφτά κάλπες, να μην ξανατσακωθώ για την αντιπαροχή και τον Καραμανλή. Πρέπει να προσαρμοζόμαστε στην πραγματικότητα και στα κλισέ των κοινών αντιλήψεων. Για να ζούμε καλύτερα.

Η τόλμη των γυναικών

 Το καινούργιο στοιχείο στις μηνύσεις για βιασμό τα τελευταία χρόνια είναι ακριβώς αυτό: οι μηνύσεις. Η τόλμη των γυναικών που αργά και δύσκολα γεννήθηκε και προχωρά μέσα σε αντιδράσεις. Δεν είναι καθόλου εύκολο. Είμαστε κι εμείς εδώ που ακόμα μέσα μας φωλιάζει ο φόβος του παρελθόντος, ας τον πούμε ανάμνηση.

Οταν μεγαλώναμε, ήταν αδιανόητο να σου συμβεί οτιδήποτε, κακοποίηση, βιασμός, παρενόχληση κι όλα τα παρεμφερή, και να μη φταις εσύ ως γυναίκα. Μαθαίναμε πολύ τραυματικά στην εφηβεία μας ότι και μόνο που υπήρχαμε ήταν λάθος, ήταν πρόκληση, ήταν επικίνδυνο. Επρεπε να κρύβουμε τη θηλυκότητα που ούτως ή άλλως μας έφερνε σε αμηχανία, οι παρενοχλήσεις, οι ταπεινώσεις, τα πειράγματα στον δρόμο, στην παραμικρή διαδρομή, ήταν δεδομένα, ήταν ψωμοτύρι, ήταν αυτονόητα.

Κι όμως ήταν εποχές που ο φεμινισμός είχε ήδη κατακτήσει πολλά, στις πόλεις ας πούμε κανείς δεν διανοούνταν να πει στα κορίτσια ότι δεν θα συνέχιζαν το σχολείο, υπήρχε αρκετή ισότητα στους νόμους, στο σχολείο, στα λόγια των γονιών μας. Βιώναμε ένα σιωπηλό χάσμα ανάμεσα στα λόγια και στην καθημερινότητα και η αδυναμία μας να το συνειδητοποιήσουμε, να βρούμε λόγια να το εκφράσουμε, μας έκανε να εσωτερικεύουμε τις κατηγορίες προς γυναίκες ανάξιες της νέας ελευθερίας, να τις κάνουμε ενοχή. Φταίγαμε αν κυκλοφορούσαμε αργά, αν νομίζαμε ότι μπορούσαμε να αστειευτούμε με νεαρούς, αν προκαλούσαμε. Η έννοια της πρόκλησης είναι καθοριστική ακόμα. Οι γυναίκες προκαλούν επειδή υπάρχουν απλώς. Οι άντρες είναι θύματα, δεν μπορούν να αντισταθούν στους πειρασμούς της σάρκας.

Υστερα ήρθε η σεξουαλική επανάσταση, όπου έπρεπε και να μάθουμε την απόλαυση και να παίρνουμε τα μέτρα μας, να μη μας εκμεταλλεύονται οι πιο ελεύθεροι και πιο αναγκεμένοι για την επανάσταση αυτή, οι σύντροφοι άντρες. Δύσκολες ισορροπίες, τις οποίες οφείλαμε να βρίσκουμε σιωπηλά και κατά μόνας. Κι οι στραβές στη βάρδια αν ήταν άφθονες, οφείλονταν σε έλλειψη δεξιοτήτων. Καταπίναμε όσα μας συνέβαιναν, προσπαθώντας να βγάλουμε νέες πορείες πλεύσης.

Η τόλμη που έχουν σήμερα τα νέα κορίτσια είναι αληθινή επανάσταση. Χρειάστηκαν χρόνια, πολλές περιπτώσεις, πολλές συζητήσεις, πολλές αναλύσεις, για να μπορούμε σήμερα να ακούμε αυτή την απλή φράση, ότι οι γυναίκες έχουμε δικαίωμα να ντυνόμαστε όπως θέλουμε, να κυκλοφορούμε όπου μας αρέσει, ότι για τις επιθέσεις φταίνε μόνο οι επιτιθέμενοι.

Οι νόμοι αλλάζουν πιο γρήγορα απ' όσο μπορεί η αυτογνωσία να ελευθερώσει τις ψυχές.

Πίτσα και καφέ

 Στο παρατημένο γωνιακό μαγαζί μπήκαν εργάτες. Ελπίζω να καταφέρει να ορθοποδήσει αυτή τη φορά, χρόνια βασανίζεται να στεγάσει κάτι, κάθε τόσο ανοίγει ένα μαγαζί και γρήγορα ξανακλείνει. Την τελευταία φορά πουλούσε πόρτες ασφαλείας και συναγερμούς. Νόμιζα θα μακροημέρευε, τόση ανασφάλεια που κυκλοφορεί, τόσοι συναγερμοί που βαράνε ασταμάτητα, αλλά όχι.

Τώρα ετοιμάζεται εκεί κάτι σαν κουζίνα αρχοντικού, ένα ισόγειο Ντάουντον Αμπι, με φούρνο από τούβλα και πάγκο από αστραφτερό μέταλλο, συνδυασμός τολμηρός, ελπίζω να λειτουργήσει. Στο βάθος σειρά από καφετιέρες, άρα, λέω, θα είναι συνδυασμός πιτσαρίας και καφενείου. Πίτσα στο φούρνο, καφέ στον πάγκο, θαυμάσια. Φαντάζομαι ήδη τον εαυτό μου να ακουμπά και να χαλαρώνει, να παραγγέλνει και να περιμένει. Κι αμέσως στα νώτα της προσδοκίας απολαύσεων καραδοκεί επιθετικά η κριτική, η ενοχή, μα πάλι καφενείο; Όλο καφενεία και φαγάδικα ανοίγουν, πού θα πάει αυτή η κοινωνία, λέει η συνείδηση αυστηρά, λες κι εγώ την κάνω την επένδυση.

Είναι μια παρατήρηση που κάνουν οι ειδήμονες περί τα οικονομικά και πάντα με αγχώνει. Πράγματι δεν βλέπουμε κάτι αληθινά παραγωγικό στα πέριξ, αλλά εδώ που τα λέμε πώς θα χωρούσε κάτι παραγωγικό στα λίγα τετραγωνικά των μαγαζιών που απαραιτήτως κάλυπταν τα ισόγεια την εποχή που χτίζονταν οι πολυκατοικίες της Κυψέλης; Τότε, κι ακόμα τώρα, δίνονταν μάχες πολιτικές και άλλες για να μην καταργηθεί αυτή η συνήθεια, η πρόταση να γίνονται θέσεις πάρκινγκ στα ισόγεια είχε ξεσηκώσει επανάσταση. Κάθε κορίτσι έπρεπε να έχει την προίκα του σε μαγαζί, κι αργότερα και κάθε αγόρι. Πόσα μαγαζιά όμως μπορούσε να συντηρήσει η γειτονιά, ειδικά την εποχή της παρακμής της; Στοίχειωναν άδεια επί δεκαετίες μαζεύοντας ποντίκια και γκράφιτι. Μερικοί σκέφτονται να τα μετατρέψουν τώρα σε πάρκινγκ.

Καφενεία λοιπόν. Ζούμε παραπάνω, έχουμε πιο πολύ ελεύθερο χρόνο, μας τρώει η μοναξιά, ας γίνει ένα σε κάθε πολυκατοικία, μπορεί να είναι αυτό που λείπει από την καθημερινότητά μας. Κοντινό, να μη χρειάζεται μεγάλη μετακίνηση, και με τη δική του προσωπικότητα το καθένα, να μαζεύει τον δικό του κόσμο. Έτσι θα βρω κάποτε κι εγώ αυτό που μου ταιριάζει. Και η παραγωγικότητα ας πάει αλλού ή πού ξέρεις; Μπορεί να γίνουμε εμείς παραγωγικοί στα κατάλληλα τραπεζάκια, ξοδεύοντας τη σοφία και την γκρίνια, παράγοντας ιδέες και σχέσεις. Δεν μετράνε αυτά;

https://www.efsyn.gr/stiles/triti-matia/328175_pitsa-kai-kafe

Επιστολή συγχρόνου περιηγητού

 Σεβαστέ μου πατέρα, σου γράφω από το κεντρικόν ξενοδοχείον των Αθηνών που έκλεισα με ίντερνετ. Βρίσκεται εις το κέντρο, απέχει μικράν απόστασιν από κάθε σημαντικό αρχαιολογικό μνημείο. Αν και σχετικά φθηνόν, είναι πολυτελέστατον, σε μοντέρνα αρχιτεκτονική γραμμή, φρεσκοβαμμένο και απαστράπτον, αντιθέτως με τα παρακείμενα κτίσματα, τα οποία δυστυχώς ευρίσκονται εις κατάστασιν εγκατάλειψης και φθοράς.

Περπατώ πολύ εις τους δρόμους της πόλεως, αφού εξετέλεσα το τουριστικόν καθήκον της επισκέψεως εις Ακρόπολιν. Πτωχοτάτη πόλις, κάτοικοι ταλαιπωρημένοι, οι έφηβοι ξεχωρίζουν από την αδυναμία. Σαφώς υποσιτίζονται. Οι μεγαλύτεροι έχουν το πάχος του πτωχού, διότι τρώνε προφανώς πολλούς υδατάνθρακες. Είναι πολύ μελαχρινοί, σε αντίθεση με τις αναμνήσεις σου. Κρίμα που δεν συνηθίζουν ανοιχτόχρωμα ρούχα. Μιλούν τη γλώσσα περίπου σαν τη γιαγιά μας, που κοντεύει να την ξεχάσει αφότου μετανάστευσε το 1960, μεταξύ τους δε, μιλούν άλλες γλώσσες. Εκτός αν είναι τοπικές διάλεκτοι.

Λυπάμαι για το αστικό τοπίο της ελληνικής πρωτευούσης, αλλά σε τόσο πτωχή χώρα είναι φυσικόν. Πέρασαν πόλεμοι, σεισμοί, λιμοί και καταποντισμοί, οπότε καταλαβαίνω την παρακμή. Φαίνεται μόνο ο τουρισμός παράγει χρήμα, σε κάθε τετράγωνο υπάρχει ένα πολυτελές ξενοδοχείο, τα υπόλοιπα κτίρια είναι σε κακή κατάσταση. Ωστόσο οι δρόμοι σφύζουν από ζωή. Με αρέσει να τριγυρίζω στα βρομερά στενά και να μυρίζω τα μπαχαρικά. Μόνο στην σκεπαστή αγορά δεν άντεξα να μπω, εκεί η βρόμα υπερνικά την γραφικότητα.

Ευτυχώς, ο δήμαρχος προσέφερε μια λαϊκή γιορτή για την υποδοχή του νέου έτους, στην οποία με εκάλεσε ο παρακείμενος μανάβης και πήγαμε μαζί. Ήταν πολύ ωραία, αλλά το κοινό μόνο άντρες. Ρώτησα πού είναι οι γυναίκες και μου απάντησαν ότι ετοιμάζονται για τη δική τους γιορτή στην άλλη πλατεία, όπου εμφανίζονται με τα καλύτερα σάρι. Δεν μου είχε πει ποτέ η γιαγιά ότι φορούσε σάρι στην Ελλάδα, μόνο για μαντίλι έλεγε.

ΥΓ. Κάποιος εδώ επιμένει ότι οι φίλοι που έκανα το βράδυ της Πρωτοχρονιάς είναι Ασιάτες, Ινδοί, Πακιστανοί και Κινέζοι, αφού μόνο μετανάστες ζούνε στο κέντρο. Οι Έλληνες ζουν στα προάστια, διατείνεται, νότια και βόρεια και στις γιορτές μαζεύονται σε οικογενειακά τραπέζια, δεν έχουν ανάγκη να τρέχουν στο Σύνταγμα. Δε συχνάζουν ούτε για βόλτα στο κέντρο της πόλης; Και πού πάνε βόλτα; Δεν τον πιστεύω. Δυστυχώς δεν προλαβαίνω να κάνω τουρισμό και στα προάστια. Ίσως έχουν λιγότερο υποσιτισμένους εφήβους, πιο κομψούς ενήλικες και πιο περιποιημένα κτίρια.

Φιλιά στη γιαγιά!

https://www.efsyn.gr/stiles/triti-matia/327093_epistoli-syghronoy-periigitoy

Η φετινή επέτειος

 Το 2021 υπήρξε τελικά γόνιμο σε αναστοχασμό. Ακόμα και οι αρνητές του αναστοχασμού κάτι θα είδαν, κάπου θα τους περίμενε μια μικρή ή μεγάλη αναφορά στην Επανάσταση, κάποια πληροφορία θα πήραν που να τους κάνει να καταλαβαίνουν περισσότερο τα γνωστά τους κλισέ και μαζί τη σημερινή μας ζωή και να την εκτιμούν διαφορετικά. Τόσες δημοσιεύσεις, έρευνες, συμπόσια, βιβλία, άρθρα, ανακοινώσεις, ακόμα και οι πανηγυρικοί λόγοι στις επίσημες γιορτές είχαν συχνά φρεσκάδα και βλέμμα επαναστατικό απέναντι στα επαναστατικά θέματα. Μέσα στην κατήφεια της χρονιάς που πέρασε, ελπίζω κι άλλοι να ένιωσαν τη χαρά της κατανόησης που ενώνει τα κομμάτια ενός παζλ το οποίο από παιδιά διαθέτουμε και συχνά μας μπερδεύει ξεχασμένο στις άκρες του μυαλού μας, καθότι μας το προσφέρουν από το σχολείο.

Η φετινή επέτειος δεν είναι το ίδιο. Τουλάχιστον όχι για μας που ακούσαμε με τ’ αυτιά μας τις αφηγήσεις των ανθρώπων οι οποίοι υπέστησαν την Καταστροφή. Ακόμα πιο μικρά παιδιά κι από τους μαθητές Δημοτικού παραλάβαμε από το στόμα τους αυτό το παζλ, με τραύματα που δεν αναλύθηκαν ποτέ αρκετά, με ιστορίες που σταματούσαν απότομα μέσα σε παράξενα βηξίματα, με προσπάθειες που μια ζωή κάναμε ασυνείδητα να ευχαριστήσουμε εκείνα τα θύματα που υπήρξαν οι γονείς μας ως παιδιά, να τους δώσουμε τη χαρά που δικαιούνταν κι έχασαν χωρίς να φταίνε, χωρίς να φταίμε κι εμείς, θύματα ψυχολογικών επιπτώσεων που περνάνε στη δεύτερη και τρίτη γενιά από κάθε προσφυγιά, κάθε καταστροφή, κάθε πόλεμο. Ψυχανάλυση χρειαζόμαστε φέτος, για την επέτειο της Καταστροφής, μια γενναία, ειλικρινή ψυχανάλυση, που δεν θα δώσει μόνο τη χαρά της συνοχής, όπως με την κατανόηση του 1821, αλλά και κάτι σαν προσωπική λύτρωση.

Εκατό χρόνια δεν είναι πολλά, οι αποκαλύψεις ίσως ακόμα δυσκολεύονται να διατυπωθούν, αλλά ευελπιστούμε σε μεγάλες εορταστικές εμπειρίες. Δηλαδή πολλές δημοσιεύσεις, πολλές παραδοχές, πολλές αφηγήσεις, πολλές έρευνες, πολλές ιστορίες, πολλή διάθεση κυρίως για να ακουστούν όσα ακόμα δεν ειπώθηκαν ποτέ, πολλή ψυχραιμία και τα πάθη ήρεμα και πολιτισμένα, χωρίς πωλητές κι αγοραστές συναισθημάτων, ούτε και τους έξυπνους που προσδοκούν κέρδη τσιγκλώντας τα ή απλώς εκφοβίζοντας για την παραγωγή σωστών αντιδράσεων. Ζούμε σε χώρα ελεύθερη, ευτυχώς, μπορούμε όλα να τα πούμε. Ας είμαστε άξιοι κι όλα να τ’ ακούσουμε. Καλή χρονιά!

https://www.efsyn.gr/stiles/triti-matia/326176_i-fetini-epeteios