Βοήθεια σε βουλευτές σε απόγνωση

Οι βουλευτές είναι στα πρόθυρα της απόγνωσης, δεν ξέρουν πώς να πείσουν τους ψηφοφόρους για την πολιτική που ακολουθούν και τα νοµοσχέδια λιτότητας και στερήσεων που ψηφίζουν. Γιατί άραγε δεν δοκιµάζουν τη µέθοδο του καλού παραδείγµατος; Στην παιδαγωγική πάντα έχει αποτέλεσµα και οι πολιτικοί θέλουν να τους θεωρούµε πατέρες του έθνους. Στην οικογένεια λοιπόν, λένε παιδαγωγοί και ψυχολόγοι, πάντα το παράδειγµα βλέπουν τα παιδιά κι αυτό µιµούνται, ό,τι κι αν τους λες. Γιατί δεν κόβουν τους µισθούς και τα επιδόµατά τους οι βουλευτές, να δουν πόσο πολύ πιο πειστικοί θα γίνουν; Πρέπει να αρχίσουν βέβαια οι πιο πατέρες από τους πατέρες, οι βουλευτές της κυβέρνησης δηλαδή, µε τους υπουργούς πρώτους και καλύτερους. Υστερα όλα θα τους έρθουν ευκολότερα, οι εξηγήσεις θα περισσεύουν. Και θα ακολουθήσουν οι άλλοι, γιατί ποιος θα τολµήσει να µην παραιτηθεί από τον µισθό του όταν οι άλλοι παραιτούνται; Θα είναι κάτι πολύ ψυχαναγκαστικό για τους ίδιους και άκρως διδακτικό για µας τους άλλους. Μπορεί να µην είναι σε τελική ανάλυση πολλά τα λεφτά που θα εξοικονοµηθούν έτσι, αλλά συµβολικά θα λειτουργήσουν για πολλαπλάσια. Απορώ πώς δεν το έχουν ήδη σκεφτεί, κανονικά θα έπρεπε να συνωθούνται στο ταµείο περικοπών και επιστροφών από µήνες. Στο κάτω - κάτω δεν είναι παρά λεφτά. Σιγά το πράγµα δηλαδή. Αναίµακτη αυταπάρνηση. Μας µιλάνε για πόλεµο και δεν χρειάζεται αίµα, µόνο χρήµα. Ετσι θα στείλουν το µήνυµα του πατριωτισµού που µε τα λόγια δεν περνάει, ακούγεται µάλιστα σαν µια τεράστια κοροϊδία αυτών που µπορούν να µην περικόβουν τους µισθούς τους εις βάρος των άλλων, που δεν µπορούν και θα βάλουν φρένο στην απαξίωση της πολιτικής και των θεσµών, εξοικονοµώντας λίγα ψιλά ταυτοχρόνως.

Δημοσιεύτηκε σΤΑ ΝΕΑ την Τρίτη 21 Δεκεμβρίου 2010 
http://www.tanea.gr/default.asp?pid=10&ct=13&artid=4609870

Τι να μοιράσω από σένα Αθήνα;

Οι έλληνες δημοσιογράφοι απεργούσαν, αλλά το BBC έκανε πολύ καλή δουλειά. Υπήρχε διαρκής ενημέρωση, μαζί και η περηφάνια ότι ασχολούνται μαζί μας ξανά τα διεθνή κανάλια και εφημερίδες. Οι δρόμοι, οι πλατείες της Αθήνας στα πλάνα. Κάπου ξεχωρίζει ένας γιορταστικός ψευτοπολυέλαιος. Άντε να βρεις το κουράγιο να στολίσεις το σπίτι σου. Άντε να ξεκινήσεις τα προεόρτια των Χριστουγέννων. Πώς θα γιορτάσεις πόλη μου; Κάτω από τον εορταστικό ψεύτικο πολυέλαιο πετάνε τα μολότοφ σαν πύρινα φίδια. Δεν είναι εορταστικά εφέ ωστόσο. Ένα τουίτερ στέλνει την εικόνα του πρώην υπουργού Κώστα Χατζηδάκη μέσα στα αίματα. Περνούσε το δρόμο και τον ξυλοκόπησαν διαδηλωτές. Από κάτω τα σχόλια είναι χαιρέκακα και επιδοκιμαστικά. Ένας σοβαρός πολιτικός είναι καλύτερο θύμα από κάποιον που το παίζει μάγκας, δεν είναι τυχαίο ποιον ξυλοκόπησαν.

Τι πόλη να σας μοιράσω παιδιά μου; Σε ποιο δρόμο να πάω βόλτα να ξεχαστώ; Σε μια πόρτα μέσα μπαίνουν τα ΜΑΤ, δεν ξεχωρίζω πού είναι. Από έξω ρίχνουν μολότοφ, με πάθος, με μανία. Μολότοφ σε κλειστό χώρο, όπως στη Μαρφίν.

Έχουμε τινάξει στον αέρα τους φραγμούς, ό,τι έχει εφεύρει ο πολιτισμός για να σταματάει τις αιμοβόρικες και κανιβαλικές διαθέσεις των δίποδων απτέρων που είμαστε. Αφήσαμε να εξευτελιστούν οι ωραίες αυτές επινοήσεις, δεν θέλαμε ούτε κανόνες, ούτε ευγένειες, ούτε καταπίεση, ούτε για τα παιδιά μας, ούτε για τα αυτοκίνητά μας, ούτε για τίποτε. θαυμάσαμε κιόλας μια και δυο και τρεις φορές την καταστροφή τους.  Το θεωρούμε και επανάσταση επιπλέον. Όχι, το πρώτο πληθυντικό δεν ισχύει. Έχουν τινάξει τους φραγμούς από μέσα τους πάρα πολλοί άνθρωποι γύρω μας, άλλοι λεκτικά, άλλοι με πράξεις βίας. Κάτι πρέπει να κάνουμε για να αναδειχθεί ξανά η χρησιμότητά τους. Εκστρατεία αποκατάστασης ορίων, επειγόντως.

 Δημοσιεύτηκε σΤΑ ΝΕΑ τη Δευτέρα 20Δεκεμβρίου 2010
http://www.tanea.gr/default.asp?pid=10&ct=13&artid=4609654

Η κυρία με τον μονόκερω

H όραση, υποτίθεται

Τίγρεις και πίθηκοι και αρνιά, κουνέλια, σκύλοι, αϊτοί, πελεκάνοι, λύκοι, αλεπούδες, πέρδικες, οκαπίες, γατόπαρδοι, κι άλλα πουλιά που δεν τα ξέρω, ελάφια, λύκοι, κι άλλα παράξενα ζώα κερασφόρα που δεν τα ξέρω. Τριγυρίζουν την κυρά με το μονόκερω, το μόνο ζώο που είναι εντελώς φανταστικό. Το άλογο με το κέρατο στο κεφάλι. Όταν ήμουν μικρή πίστευα ότι υπήρχε τέτοιο ζώο. Πολύ πληγώθηκα όταν έμαθα πως ήταν φανταστικό. Θα πρέπει να έχει κάτι πολύ έντονο συμβολικά ο μονόκερως για να μετράει τόσο πολύ ακόμα και για μένα, που γενικά δεν με ενδιέφεραν πια και τόσο πολύ τα ζώα.

Μερικά ζώα περπατάνε ανάμεσα στα χιλιάδες λουλούδια, άλλα πετάνε ανάμεσα σε άλλες χιλιάδες λουλούδια. Λέω πως περπατάνε αυτά που στέκονται στο ίδιο ανθισμένο πράσινο βάθρο με την κυρά. Ένα νησάκι στρογγυλό σε μια κόκκινη θάλασσα γεμάτη κι αυτή με φυτά και ζώα ιπτάμενα. Τι ευτυχία είναι αυτή που έχει αυτή η γυναίκα. Την περιτριγυρίζουν τα πλάσματα της γης και της φαντασίας, έχει και μια θεραπαινίδα να της κρατά τα πράγματα. Δεξιά κι αριστερά την παραστέκουν ο μονόκερως κι ένα λιοντάρι. Κι εκείνη χαμογελά μακάρια. Την πλησιάζει ένας παπαγάλος, τη σκιάζουν δέντρα γεμάτα φρούτα. Φοράει κορδέλες και στολίδια, μακρύ φόρεμα, μακριά μαλλιά. Για λίγες στιγμές, όπως αντικρίζω στο σκοτεινό δωμάτιο του μουσείου Κλυνύ αυτή την πανδαισία, μου πιάνεται η ανάσα. Τέτοια πληθωρική φύση, τέτοιο ξέσπασμα λατρείας, κι αυτός ο μονόκερως μέσα σε όλα, δεν είναι ξεκάθαρα σεξουαλικός υπαινιγμός; Οι ταπισερί υμνούν τον οργασμό, τόσο χαρούμενα, τόσο αθώα, τόσο εξαντλητικά. Πλησιάζω το φύλακα, έναν πελώριο μαύρο μαυροντυμένο και χαμένο στο σκοτάδι φύλακα, ρωτάω κάτι πιο πολύ για να μιλήσω, να βγάλω με μερικές λέξεις τη συγκίνηση που με πλημμυρίζει.

Μουσική για τα θηρία

 -Κάτι δείχνει; λέω, υπάρχει άραγε κάποια ιστορία.

-Βεβαίως κυρία, με ξενερώνει ευγενέστατα και πηγαίνοντας στην είσοδο ξεκρεμάει μια ταμπελίτσα με πληροφορίες και μου τη φέρνει. Αναγκάζομαι να τη διαβάσω. Οι πέντε από τις ταπισερί υποτίθεται ότι παριστάνουν τις πέντε αισθήσεις. Να, εδώ δίνει κάτι να δοκιμάσει ο μονόκερως, εκεί κοιτάζεται στον καθρέφτη, εκεί παίζει αυτό το μυστήριο όργανο, και στην τελευταία κρατά το κέρατο του μονόκερου, είναι η αφή. Το μυστήριο διαλύεται μέσα στη λογική εξήγηση που με απογοητεύει. Αλλά ευτυχώς υπάρχει ακόμα η έκτη ταπισερί, η πιο μεγάλη, αυτή που δείχνει μια σκηνή με την επιγραφή Mon seul desir και την κυρία να αφήνει τα κοσμήματα  στην υπηρέτρια καθώς στέκεται στην είσοδο της. Εκεί μέσα θα ολοκληρωθεί ο οργασμός, σκέφτομαι, αλλά οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι μάλλον απεκδύεται των κοσμημάτων για να πάει να μονάσει. Καλέ τι μας λέτε; Θα μας τρελάνετε τελείως; Αυτή να μονάσει; ΑΥΤΗ;

Τέλος πάντων, μετανιώνω που ρώτησα και διάβασα και δεν έμεινα σιωπηλή να χαζέψω την ευωχία αυτή και να φαντάζομαι ό,τι τραβάει η ψυχή μου. Μεσαίωνα σκοτεινέ με τα φωτεινά σου μυστήρια, πώς να ξεχάσω τώρα τις λογικές ερμηνείες; Η συγγραφέας Τρέισι Σεβαλιέ έγραψε μια ιστορία για την υφάντρα που τις έφτιαχνε αυτές τις ταπισερί, θυμάμαι τώρα. Πως ήταν, λέει, τυφλή και ξεχώριζε τα χρώματα από την αφή. Θλίψη. Εδώ μιλάμε για διονυσιακή και ήρεμη χαρά. Τη νιρβάνα της πλήρωσης.

Μόνο ένας πόθος (desir)για τόση ομορφιά;

 Να κοιτάξω πολλή ώρα τα ιπτάμενα ζώα μήπως και καταφέρω να ελαφρώσω λίγο κι εγώ, μήπως αιωρηθώ στο κόκκινο διάστημα που προσφέρουν όσο να τρίψει τη μύτη του το λαγουδάκι και να γυρίσει το κεφάλι του το ελαφάκι…

Η κυρία με το μονόκερω δεν μας έχει φανερώσει όλα της τα μυστήρια, γράφει το φυλλάδιο που αγόρασα στο μαγαζί. Αυτό δα έλειπε…                                                                              

Hλεκτρονική διεύθυνση του μουσείου Κλυνύ:
http://www.musee-moyenage.fr/

Μουσείο Ρομαντικής ζωής

O προθάλαμος του παλιού μου σπιτιού

Ένα πρωινό θέλησα να επισκεφτώ την παλιά μου γειτονιά, το 17^ο διαμέρισμα του Παρισιού, εκεί που είχα μείνει όταν ήμουνα φοιτήτρια. Πλατεία Κλισύ, η επόμενη στάση του μετρό ήταν, η La Fourche, η διχάλα δηλαδή, η φουρκέτα. Έφτασα μέχρι το σπίτι που κάποτε η πόρτα του άνοιγε όταν την έσπρωχνες, αλλά τώρα έχει κώδικα για να ανοίξεις, και έβγαλα απλώς φωτογραφία την πρόσοψη. Η οικειότητα πήγε περίπατο, με τον κώδικα εννοώ. Κι όμως μέσα από το τζάμι ο προθάλαμος έμοιαζε σα να έχω φύγει πριν μισή ώρα, κι όχι πριν τριάντα χρόνια. Κατοικεί μέσα μου η αίσθηση του χώρου, όπως κάποτε κατοικούσα εγώ εκεί, έχει εγκατασταθεί και δεν μετακομίζει. Άραγε μέσα, στη δεύτερη πόρτα, γιατί είχε ένα σωρό πόρτες αυτή η παλιά πολυκατοικία, να υπάρχει ακόμα το ταμπελάκι που έλεγε: «Μην κλείνετε την πόρτα, θα επιληφθεί ο Μπλουντ» με σχεδιασμένο δίπλα ένα γκρουμ με κόκκινο σακάκι και καπέλο- κατσαρόλι. Ήταν δηλαδή μια διαφήμιση του μηχανισμού της πόρτας, που επαναλαμβανόταν και παραμέσα, στις άλλες δυο, και σου έδινε μια ψευδαίσθηση φροντίδας και μια αίσθηση καλωσορίσματος μόλις έμπαινες στο σπίτι.. Δεν μπορώ να περιμένω να βγει κάποιος ή να μπει. Έχει αφόρητη σκόνη και θόρυβο. Στο διπλανό κτίριο γίνονται εργασίες, έχουν βάλει σκαλωσιές και χαλάνε τον κόσμο. Κι έτσι δεν μπορώ να ανοίξω την πόρτα για να δω αν ο Μπλουντ είναι πάντα εκεί και αναλαμβάνει να κλείσει την πόρτα

 Έφυγα γρήγορα. Δεν κατάφερα να νιώσω πολύ ρομαντικά στα παλιά μου λημέρια. Επόμενη απόπειρα ρομαντισμού στο Μουσείο de la vie romantique, που βρίσκεται σχετικά κοντά, κάτω από το Μουλέν Ρούζ, στη Μονμάρτη. Ήταν το ατελιέ ενός ζωγράφου, του Αρί Σεφέρ, που αγνοούσα την ύπαρξη του, δεν είμαι δυνατή στους ζωγράφους. Βρίσκεται σε μια γειτονιά που είχε ζήσει καλλιτεχνικές δόξες στα τέλη του 19^ου αιώνα. Είχαν εκεί χτιστεί πολλά ατελιέ ζωγράφων, είχαν κατοικήσει πολλοί ποιητές, κάποτε μάλιστα ονομάστηκε η περιοχή «Νέα Αθήνα» που είναι ό,τι πιο κουλτουριάρικο μπορεί να ονομαστεί μια περιοχή. Τρομερή ειρωνεία, αν σκεφτείς πόσο μισεί την κουλτούρα η αληθινή νέα Αθήνα.



O Γκόγκολ στην αφίσα



Στη είσοδο του μουσείου ένα πανό με προσωπογραφία του Γκόγκολ, αναγγέλλει μια έκθεση ρωσικού ρομαντισμού. Ο ρώσικος ρομαντισμός μέσα στον γαλλικό. Είδα και τους δυο, το μουσείο είχε το προσόν να είναι πολύ μικρό. Πέντε αίθουσες για τον ρώσικο ρομαντισμό, με έργα από την Πινακοθήκη Τρετιακόφ της Μόσχας, λιγότερες για το γαλλικό, ή μάλλον μερικά δωμάτια του παλιού σπιτιού που έχουν μείνει όπως ήταν, με τα έργα του ζωγράφου και κάποια από τα ρομαντικά του έπιπλα.

Είχε πάρα πολύ κόσμο στο ρώσικο ρομαντισμό. Με δυσκολία μπορούσες να πλησιάσεις στους πίνακες και τα γλυπτά. Στριμώχνονταν στο μικρό χώρο τρία γκρουπ επισκεπτών πολύ ξανθών. Έμοιαζαν με Ρώσους, αλλά ελάχιστοι μιλούσαν ρώσικα.

Πούσκιν και Γκόγκολ απο την Τρετιακόφ της Μόσχας

Μέχρι εκείνη τη μέρα δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι η ρώσικη τέχνη ουσιαστικά ξεκίνησε με τον Πέτρο τον Α΄. Εκείνος ήταν που μετά το ταξίδι του στη δυτική Ευρώπη, που το έκανε αμέσως μόλις πήρε ολοκληρωτικά την εξουσία, αποφάσισε να κάνει τη Ρωσία ευρωπαϊκή, να ενισχύσει τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τις τέχνες γενικά. Σαν ένας φοιτητής που πάει για σεμινάριο και μαγεύεται από την ομορφιά των πόλεων της γηραιάς ηπείρου, έτσι γύρισε στην πατρίδα του και βάλθηκε να αναδείξει τα δικά της ταλέντα. Ακολούθησε η ρωσική άνοιξη, όπου μέσα σε ελάχιστα χρόνια εμφανίστηκαν τόσοι ζωγράφοι και γλύπτες, συγγραφείς, μουσικοί, ποιητές, ηθοποιοί και γενικά καλλιτέχνες που δεν είχαν εμφανιστεί τους προηγούμενους αιώνες μαζεμένους.

 Υπάρχει ανάμεσα στους πίνακες ένα πορτρέτο του Πούσκιν, ο Γκόγκολ της αφίσας, κι ένα μικρό άγαλμα του Πούσκιν. Κατά τα άλλα βλέπεις την Πετρούπολη όταν χτίστηκε, τη Μόσχα που ήταν ήδη παλιά και μυθική, χωρικούς και ευγενείς, λιμάνια και σαλόνια, τοπία μέρα και νύχτα, και σε κάθε πινακίδα επαναλαμβάνεται πόσο ξαφνική ήταν αυτή η ακμή, πόσο εκρηκτική σε κάθε τομέα της τέχνης.



Τα δωμάτια του Σεφέρ



Και πώς να ήταν η ρώσικη τέχνη πριν από την έκρηξη αυτή; Πώς εκδηλωνόταν, πριν την ενισχύσει ο Πέτρος; Είχε άλλα χαρακτηριστικά άραγε; Μήπως ο Ντοστογιέφσκι, κι όλοι οι Ρώσοι που έχουν γράψει εναντίον της ευρωπαϊκής τέχνης που ‘αλλοίωνε τη ρώσικη ψυχή’ είχαν κάτι υπόψη τους; Ή μήπως ήταν μια ακόμα ρομαντική ιδέα κι αυτή, ότι υπήρχε κάποια γνήσια κι αμόλευτη ρώσικη ψυχή την οποία ο ξενομανής Πέτρος μόλυνε δια παντός με τη φωτισμένη δεσποτεία του και τη μανία του να δει τη χώρα του να κατακλύζεται από αριστουργήματα. Ίσως ακόμα κι ο Ντοστογιέφσκι να ήταν τέκνο της αυτοκρατορικής αυτής επιθυμίας για πνευματική και καλλιτεχνική αναγέννηση, ένα τέκνο δυσαρεστημένο κι αυστηρό απέναντι στις συνθήκες που το γέννησαν. Δεν διάλεξε ένα δυτικό, ας πούμε, λογοτεχνικό είδος, το μυθιστόρημα, για να εργαστεί; Τέκνο της ευρωπαϊκής στροφής, αλλά τον έτρωγε ο καημός για τη γνήσια Ρωσία. Και ποια ήταν άραγε η γνήσια Ρωσία; Τα γένια των Βογιάρων που απαγόρευσε ο Πέτρος, το παλιό ημερολόγιο, η εξουσία του πατριάρχη;

 Και στου Τσέχωφ όλα τα θεατρικά έργα, αργότερα, υπάρχει κάποιο πρόσωπο που νοσταλγεί τη γνήσια Ρωσία. Στην εποχή του Τσέχωφ έχει πια περάσει η φάση της εισαγωγής ευρωπαϊκής κουλτούρας, έχει ξεχαστεί ίσως η ‘άνοιξη’, θεωρείται αυτονόητο να έχει κουλτούρα μια τόσο μεγάλη και ισχυρή χώρα. Κάποιος όμως πάντα νοσταλγεί την αληθινή Ρωσία, ένα από τα πρόσωπα, λίγο καρικατούρα, σαν οποιοδήποτε τέτοιο τύπο σε οποιαδήποτε χώρα. Μπορεί αυτή η γνήσια Ρωσία να μην ήταν παρά ένα όραμα του Ντοστογιέφσκι που περιείχε περισσότερη άρνηση παρά αληθινές εικόνες, όπως πολύ συχνά συμβαίνει. Και βέβαια η πίστη αυτή στη βαθιά ψυχή του λαού που κρύβει θησαυρούς, είναι ό,τι πιο ρομαντικό υπάρχει.

Κι αυτή η αίσθηση της ‘ξενόφερτης τέχνης’ μπορεί να πέρασε σαν κλισέ στην πολιτική και να οδήγησε σε γενικότερη άρνηση των ‘αστικών πολιτιστικών αξιών’ που κυνηγήθηκαν στην Επανάσταση. Εκείνη η μανία της εισβολής στα χειμερινά Ανάκτορα, οι εικόνες που στοιχειώνουν τα επαναστατικά οράματα ανά τον κόσμο. Βέβαια, μετά την επικράτηση της, το Μετρό της Μόσχας το στόλισαν σαν ανάκτορο, αποκαθιστώντας την αξία της τέχνης και της πολυτέλειας, με τη διακήρυξη ότι ανήκει στο λαό. Σπουδαία κίνηση αυτή, πιο επαναστατική από το να καταστρέφεις. Αλλά λιγότερο γνωστή, δυστυχώς.

Ίσως έφταιγε και η κοσμοσυρροή στο Μουσείο, αλλά με τέτοιες σκέψεις με μελαγχόλησε λίγο ο ρώσικος ρομαντισμός.



Σε αυτό το σαλόνι κάποτε έπλητεε η Σάνδη



Στο κομμάτι του παλιού σπιτιού του Αρύ Σεφέρ που έχει διατηρηθεί, υπάρχει ένα σαλονάκι που σε αφήνουν να φωτογραφήσεις, και κάμποσα πορτρέτα και αναμνηστικά της Γεωργίας Σάνδη. Ήταν συχνά επισκέπτρια του σπιτιού όταν έμενε εδώ ο Σεφέρ, και με τα ενθύμια της ξεκίνησε το μουσείο. Υπάρχει ένα γλυπτό με τα χέρια της. Δίπλα, τα χέρια του Σοπέν. Σα να άφησαν κι οι δυο ένα ζευγάρι μαρμάρινα χεράκια στον κρύο και σκληρό αυτό κόσμο πριν τον αποχαιρετίσουν.



Πέρασαν λοιπόν από το σπίτι αυτό τρεις γενιές καλλιτεχνών, τουλάχιστον. Ο Σεφέρ που το νοίκιασε πρώτος, μάζευε κόσμο γύρω του, προωθούσε και βοηθούσε κι άλλους ζωγράφους. Η κόρη του αγόρασε το σπίτι μετά το θάνατο του, κι από αυτήν το κληρονόμησε η μικρανιψιά του ζωγράφου Νοεμί Ερνάν- Ψυχάρη. Να κι ένα ελληνικό όνομα, ναι, είναι ο γνωστός Γιάννης Ψυχάρης, ο πρωτοπόρος δημοτικιστής, συγγραφέας του «Ταξιδιού». Είχε παντρευτεί την κόρη του Ρενάν, αλλά μετά χωρίσανε. Η κόρη του, Κορί Ψυχάρη –Σιοάν συνέχισε να δέχεται καλλιτέχνες, όπως διαβάζω στο φυλλάδιο με τη μικρή ιστορία του Μουσείου. Μετά από μερικές περιπέτειες κατέληξε το σπίτι στο Δήμο του Παρισιού για εκθέσεις σαν αυτή.



Οδηγίες για τους περιπατητές

 Κρίμα που κάνει ψοφόκρυο και δεν μπορώ να ρομαντζάρω λίγο στον κηπάκο. Πρέπει να φύγω γρήγορα με βήμα ταχύ για να επιβιώσω ως την επόμενη στάση σε μαγαζί, μουσείο ή καφενείο. Περνάω, ακριβώς δίπλα, από ένα ξενοδοχείο που ήταν κάποτε το θέατρο Γκινιόλ, μαριονέτες για παιδιά κυρίως. Από κει λέμε κι εμείς την έκφραση «γκραν γκινιόλ». Σε μερικές γωνίες έχει βελάκια με αποστάσεις για ποδαρόδρομο, πράγμα πολύ ενθαρρυντικό για τη δική μου περίπτωση και μερικών ακόμα χιλιάδων προσκυνητών στο Παρίσι.

Η ηλεκτρονική διεύθυνση του Δήμου Παρισίων όπου υπάγεται το Μουσείο:

http://www.paris.fr/portail/loisirs/Portal.lut?page_id=5851

Προσωπικό μανιφέστο αποχής από πορείες κι απεργίες

Απεργώ επειδή η εφημερίδα δεν βγαίνει, αλλά αν μπορούσα δεν θα απεργούσα. Δεν πηγαίνω σε πορείες, όσο άδικα κι αν βρίσκω τα μέτρα, διότι ξέρω πολύ καλά πως καταλήγουν σε βίαιες αναμετρήσεις. Είμαι κατά της βίας χωρίς ‘μα’ και χωρίς ‘αλλά’. Μου χρειάστηκαν μερικά χρόνια για να το πω ξεκάθαρα στον εαυτό μου,  επειδή ανήκω σε γενιές που είχαν το προνόμιο να μην ζήσουν πόλεμο.  Kαι δεν εννοώ την αστυνομική βία, που έχω πολλά χρόνια να τη δώ, αλλά τη βία των διαδηλωτών, που τη βλέπω πολύ συχνά. ΄Δεν μπορεί να είναι σύμπτωση. Οι νεαροί που πετάνε μολότοφ είναι εξαιρετικά βίαιοι και δεν καταλαβαίνω πώς μπορούν άνθρωποι που εκπροσωπούν εργαζομένους, υποτίθεται, συνδικαλιστές και πολιτικοί, πώς δέχονται να καπελώνονται κάθε φορά απο αυτούς τους εγκληματίες που έχουν ήδη σκοτώσει τρεις ανθρώπους με τα μολότοφ.
Από ό,τι έχω καταλάβει, η χώρα μου είναι σε πολύ δύσκολη κατάσταση. Το κράτος είναι χρεωμένο, κι όλοι είμαστε οικονομικά δεμένοι μαζί του. Υποτίθεται ότι αγωνιζόμαστε όπως στον πόλεμο, όπου τα ξεχνάς όλα και βάζεις τη ζωή σου σε κίνδυνο. Δεν είναι οι ζωές μας σε κίνδυνο, δεν έχουμε πόλεμο, ευτυχώς. Αλλά η χώρα μας χρειάζεται την αυταπάρνηση του καθενός.

Θα βοηθούσε πολύ να την έδειχναν πρώτοι οι πολιτικοί. Να παραιτούνταν από το μεγαλύτερο μέρος του μισθού τους, βουλευτές και υπουργοί. Ας μην είναι πολλά τα λεφτά, θα μετρούσαν συμβολικά πολύ περισσότερο. Θα βοηθούσε οι επιχειρηματίες να μην φαίνονταν τόσο άπληστοι, οι φοροφυγάδες να υποχωρούσαν ελαφρώς, να μην μοιάζουν όλοι σαν να τραβάνε τις σάρκες από ένα σκελετωμένο πτώμα. Θα βοηθούσε να έδιναν όλοι αυτοί οι μεγάλοι και σπουδαίοι το καλό παράδειγμα, αλλά αφού δεν το δίνουν τόσο το χειρότερο. Ο πόλεμος έχει μεγάλες πιθανότητες να χαθεί, όμως ο καθένας μας μπορεί να διασώσει την αξιοπρέπεια του. Σε κάθε πόλεμο δεν υπάρχουν μόνο σπουδαίοι στρατηγοί και ήρωες φαντάροι, υπάρχουν μέτριοι στρατηγοί, προδότες, μαυραγορίτες, λιποτάκτες, για να χρησιμοποιήσω ορολογία που τόσο αρέσει στους εθνικιστές, και την καταλαβαίνουμε όλοι καλά, λόγω της πολεμικής κουλτούρας μας. Στην ειρήνη, χρειάζονται άλλες λέξεις, άλλες αποχρώσεις, και το λεξιλόγιο δεν είναι τόσο πλούσιο όσο λένε. Αλλά η αξιοπρέπεια και η αυταπάρνηση πώς αλλιώς να ειπωθούν;

Τα γράφω αυτά επειδή βράχνιασα σήμερα να εξηγώ σε φίλους γιατί δεν πήγα στην πορεία, γιατί ήμουν κατά της απεργίας κλπ. Είναι δύσκολο να τα πεις, ακούγονται μεγαλόστομα, αλλά έτσι σκέφτομαι. Πιστεύω ότι πολλοί σκέφτονται σαν εμένα. Μπορεί να είμαι αφελής. Πάντα αφελής υπήρξα, δεν θα αλλάξω τώρα.

Μότσαρτ στο Παρίσι

Οι γκρι εικονες είναι του μοντέρνου κτιρίου

Με το που έφτασα στο Παρίσι πήγα στην Όπερα της Βαστίλης κι έβγαλα εισιτήριο για την παράσταση «Γάμοι του Φίγκαρο» του Μότσαρτ. Ήταν πανάκριβο, κι ήταν το τελευταίο που υπήρχε. Η θέση, λοξά στην πλατεία. Υπερβολικά λοξά, όπως διαπίστωσα όταν πήγα.

Η σκηνή του θεάτρου του Μπρουκ

Το ανέβασμα ήταν παραγωγή της Σκάλας του Μιλάνου σε σκηνοθεσία του Τζόρτζιο Στρέλερ, και δεν μπορώ να πω ότι δεν μου άρεσε. Κατά κάποιο τρόπο πάντως δεν μπόρεσα να το απολαύσω. Κατ’ αρχήν με απογοήτευσε αρκετά το κτίριο. Από τότε που φτιάχτηκε, δεκαετίες πριν, δεν είχα καταφέρει να το δω από μέσα, και τώρα πια ήταν αργά. Σα μοντέρνο επιβλητικό κτίριο, το Μέγαρο Μουσικής είναι πιο όμορφο, έστω και μόνο επειδή έχει μέσα επένδυση ξύλου, αυτό το ζεστό καφετί χρώμα, κι όχι το γκρίζο της Opera de Bastille. Αν είχα πάει στην παλιά Όπερα, τη Γκαρνιέ, θα ήταν αλλιώς. Η ατμόσφαιρα του παλιού κτιρίου είναι διαφορετική, σε παραμυθιάζει πάντα, ή τουλάχιστον παραμυθιάζει μια αθηναία μπουχτισμένη απο μοντέρνο. Εκεί μπορεί και τη μουσική να την άκουγα διαφορετικά.

Αλλά μπορεί να έφταιγε και η τιμή του εισιτηρίου. Με τόσα λεφτά πια λες τι θα δω και τι θα ακούσω. Στην πραγματικότητα όμως η παράσταση του Πήτερ Μπρουκ με το Μαγεμένο Αυλό του Μότσαρτ λίγο πιο βόρεια, στο θέατρο Bouffes du Nord που είδα την ίδια εβδομάδα, με εισιτήριο που κόστιζε το ένα τέταρτο της τιμής της Όπερας, μου άρεσε πολύ περισσότερο.

Το ανέβασμα του Μπρουκ ήταν όπως στην Κάρμεν που είχε κάνει κάμποσα χρόνια πριν. Η ίδια αντίληψη, λιτά σκηνικά, κάτι καλάμια που στηρίζονταν σε μικρές βάσεις και συμβόλιζαν όλα τα περάσματα που υπάρχουν στον Αυλό, αλλά και τα δάση. Οι τραγουδιστές ήταν ξυπόλητοι, έτρεχαν απαλά στο πάτωμα του θεάτρου, κάποια σχέση αποκτούσε η φωνή τους με το χώρο. Αυτή η αλαφράδα περνούσε στο σώμα, στη φωνή, κι ακουγόταν αλλιώς, έτσι καθώς ήταν και σχεδόν γυμνή απο μουσική.

Τα καλάμια στα χέρια των ηθοποιών δημιουργούν τείχη

Ορχήστρα δεν υπήρχε, μόνο ένα πιάνο συνόδευε τους τραγουδιστές, οι οποίοι όμως τραγουδούσαν κανονικά τις άριες, όπως στην όπερα. Κι αυτό ήταν το ωραίο, οι φωνές αναδεικνύονταν μέσα σε κείνο τον πολύ μικρότερο από την Όπερα χώρο, επειδή ήταν μόνες, δεν τις έπνιγε η ορχήστρα.

Είναι μια θαυμάσια ιδέα και ξαναδίνει ζωή στην Όπερα με απλά μέσα. Ακόμα και χωρίς μεγάλες αίθουσες, ορχήστρες κλπ, οι φωνές των τραγουδιστών είναι τόσο συγκινητικές, τόσο σπουδαίες. Δεν υπάρχει όργανο σαν την ανθρώπινη φωνή, κι αφού η Όπερα είναι θέατρο, δράμα, μόνη η φωνή, η άρια, το τραγούδι χρειάζονται στην πραγματικότητα.

Στην παράσταση του Μπρουκ οι τραγουδιστές τραγουδούσαν τις άριες στα γερμανικά, αλλά μιλούσαν γαλλικά στους διαλόγους. Έτσι κατάλαβα επιτέλους τη ροή της όπερας αυτής, τη βασική πλοκή της. Γιατί τη λογική της δεν υπάρχει περίπτωση να την καταλάβω ποτέ, τη μασονική συμβολιστική του Μότσαρτ. Δεν μπορώ και δεν ενδιαφέρομαι ιδιαιτερα. Αλλά οι διάλογοι στέκουν και μόνοι τους, πέρα από την παράξενη πλοκή έχουν χιούμορ και ειρμό, τουλάχιστον κομμάτι- κομμάτι.

Η πλατεία Βαστίλης μέσα απο την Όπερα

Στην Αθήνα πριν δυο χρόνια είχα δει μια παράσταση της Κάρμεν στο δρόμο. Ήταν κάτι δημοτικές γιορτές και μια παρέα νέοι λυρικοί τραγουδιστές είχαν ανεβάσει την Κάρμεν με συνοδεία ένα μαγνητόφωνο, ή ένα αρμόνιο, δεν θυμάμαι. Ήταν εξαιρετική, ο κόσμος σταματούσε στο δρόμο και άκουγε. Είχα μείνει δυο ώρες όρθια. Οι φωνές ήταν τέλειες, το παίξιμο μοντέρνο. Αυτή ήταν η μόνη φορά που είδα τέτοιου είδους όπερα στην Ελλάδα. Το παράξενο είναι δηλαδή ότι έχουμε Μέγαρο Μουσικής και μπορούμε να δούμε Όπερα κανονική με εισιτήριο πολύ πιο φτηνό από τη Γαλλία, αλλά δεν έχουμε αυτή την ωραία άποψη της απλής όπερας. Και τώρα υπάρχει η προοπτική να αποκτήσουμε κι άλλη επίσημη Όπερα, αλλά μικρές και απλές δεν φαίνεται να ενδιαφέρουν κανέναν. Αυτό είναι το παράδοξο.  

Η γιορτή του Νίκου στα Εξάρχεια

Ελάτε, δεν συµβαίνει τίποτε φοβερό, επέµενε ο Νίκος.

Μένει στην πλατεία Εξαρχείων, έχει αδυναµία στην παιδική του γειτονιά, δεν την αλλάζει. Μας κάλεσε στη γιορτή του, ξεκινήσαµε µε σακούλες από µαγαζιά, σελοφάν, κορδέλες, τέτοια.

 Πού πας, ρε Καραµήτρο; Περνάµε από οµάδες ΜΑΤ ντυµένες σαν τον «Πόλεµο των άστρων». Ντύσιµο ρουτίνας. Στο βάθος του δρόµου καπνοί, φωτιές, µπόχα.

Τι γίνεται; τηλεφωνάµε στον Νίκο από το κινητό. Σαν πολιορκηµένος φαίνεσαι.

∆εν είναι τίποτε, κάτι φωτιές έχουν ανάψει εδώ και πετάνε πέτρες. Ελάτε από τη Νοταρά.

Πάµε από τη Νοταρά.

Βρωµάει καµένο πλαστικό, ακούγεται κάτι να σκάει.

Στο βάθος της γωνίας κάποιος κοπανάει ένα Καφάο. Το κοπανάει, το κοπανάει, τόση µανία, µας καθησυχάζει, θα τη γλιτώσουµε εµείς, Καφάο δεν είµαστε και ούτε  κρατάµε Καφάο. Περνάµε διακριτικά και γρήγορα.

 Στο βάθος, η πλατεία τυλιγµένη σε καπνούς, µε µικρές φλογίτσες να βγαίνουν τόπους-τόπους.

Μα τι καίγεται; ρωτάµε τον Νίκο όταν πια φτάνουµε µε χτυποκάρδι και µάτια που τσούζουν. Α, τα σκουπίδια είναι, µάζεψαν από χτες τους κάδους και τα άφησαν όλοι κάτω, οπότε τα βρήκαν έτοιµα και τα καίνε. Ελάτε, είναι ήρεµα τα πράγµατα…

 Ζώντας στην πλατεία,ο Νίκος έχει πάθει ανοσία. Οι απέξω υπερβάλλουν, εκείνος υποβαθµίζει. Εµείς είμαστε κάπου ενδιάµεσα. Περνάµε τη βραδιά κοιτώντας στον δρόµο µια παρέα που ρίχνει πέτρες προς Σπυρίδωνος Τρικούπη. Σαν να χορεύει, ένας ψηλός παίρνει φόρα, πετάει την πέτρα, ξαναπαίρνει, ξαναπετάει. Κι άντε από την αρχή.

Ολα αυτά ο Νίκος τα αντιµετωπίζει µε ψυχραιµία που µας αναστατώνει. Αλλάζει κουβέντα. Αλλά εµείς µένουµε µε το µυαλό στον δρόµο, προσπαθώντας να πειστούµε ότι µια πόλη όπου δεν µπορείς να κυκλοφορήσεις συνεχίζει να είναι πόλη, παρ’ όλ’αυτά, πως δεν δικαιολογείται να νιώθουµε ταπεινωµένοι, ακυρωµένοι σαν πολίτες.

Ανδρομάχη του Ρακίνα

Ανδρομάχη και Πύρος

Πήγαινα με κάποια συγκατάβαση να δω την Ανδρομάχη του Ρακίνα στην Κομεντί Φρανσέζ. Ποτέ δεν είχα δει Ρακίνα στη σκηνή, και μια και τον είχαμε διδαχτεί στο Γαλλικό Ινστιτούτο για το δίπλωμα που λεγόταν τότε Σορμπόν, είπα ας πάω να τον δω μια φορά. Έριξα μια ματιά στην υπόθεση, μήπως οι στίχοι,  που λέγονται ‘αλεξανδρινοί’, μου φανούν δύσκολοι. Δεν με μάγεψε η πλοκή, σαν εφηβικό μυθιστόρημα έμοιαζε. Ο Ορέστης αγαπά την Ερμιόνη, η οποία αγαπά τον Πύρο, ο οποίος αγαπά την Ανδρομάχη. Όπως αγαπάτε, κωμωδία του Σαίξπηρ θύμιζε. Αλλά η ευθύγραμμη αυτή κατεύθυνση ερώτων χωρίς ανταπόκριση είναι κάπως πιο περίπλοκη τελικά. Διότι ο Πύρος είναι βασιλιάς (της Ηπείρου, όπως το ιστορικό πρόσωπο Πύρος) και η Ανδρομάχη είναι αιχμάλωτη. Δηλαδή ο δεσμώτης έχει ερωτευτεί την αιχμάλωτη του, κι αμέσως η σχέση αποκτά άλλο ενδιαφέρον. Επιπλέον ο Πύρος στο έργο αυτό είναι γιος του Αχιλλέα, ο οποίος Αχιλλέας έχει σκοτώσει τον Έκτορα, τον άνδρα της Ανδρομάχης. (Οι τελευταίες λεπτομέρειες ακολουθούν τη γνωστή εκδοχή).

Λοιπόν μπορεί να σκεφτεί κανείς ότι η Ανδρομάχη αυτή θα είναι αρκετά μεγαλύτερη από τον Πύρο, αλλά μπορεί και όχι. Οι άνθρωποι παντρεύονταν νέοι, έκαναν παιδιά μικροί, οπότε είχαν ανοιχτές όλες τις δυνατότητες. Αλλά και είκοσι χρόνια να τον περνούσε τον Πύρο η Ανδρομάχη, τι σημασία έχει; Άλλα μετρούσαν, η αιχμαλωσία, ο θάνατος του Έκτορα, η ζωή του Αστυάνακτα. Και ο έρωτας βεβαίως, η ακαταμάχητη δύναμη που αναστατώνει ηγεμόνες και κόρες των βασιλιάδων.

Ναι, υπάρχει η λεπτομέρεια αυτή, ο Αστυάνακτας, ο γιος του Έκτορα, εκείνο το μωρό που πέταξε ο Οδυσσέας από τα τείχη της Τροίας, στο έργο του Ρακίνα ζει και είναι με τη μαμά του, αιχμάλωτος του Πύρου. Αιχμάλωτοι στην πόλη Βουθρωτό της Ηπείρου! Έδωσαν λέει, λάθος παιδί στον Οδυσσέα να σκοτώσει, και πάει τζάμπα το καημένο εκείνο, ο διάδοχος του ανύπαρκτου θρόνου μεγαλώνει ήσυχα υπό την προστασία του γιου του εχθρού του.

Ορέστης και Πυλάδης

Οι δε Έλληνες, αυτοί οι απαίσιοι τύποι της Ιλιάδας, στέλνουν τον Ορέστη να σκοτώσει το παιδί. Ναι, τον γνωστό Ορέστη, το γιο της Κλυταιμνήστρας και του Αγαμέμνονα, ο οποίος δεν ξέρουμε αν έχει ακόμα σκοτώσει τη μητέρα του. Αν δεν το έχει κάνει ακόμα, σύμφωνα με το έργο αυτό, δεν θα την σκοτώσει ποτέ. Διότι στο τέλος τρελαίνεται, και πώς να μην τρελαθεί από απελπισία για το λάθος που έκανε, να ακούσει την έξαλλη Ερμιόνη που του έλεγε να σκοτώσει τον Πύρο, από ζήλια, κι αφού τον έψησε καλά –καλά το μετάνιωσε και τον έδιωξε κακήν –κακώς, πήγε κι έπεσε στο πτώμα επάνω και μαχαιρώθηκε κι εκείνη. Πώς να αντέξει λοιπόν;

Μπλεγμένη τελικά η υπόθεση. Ωστόσο όλα γίνονται μέσα σε μια μέρα, σύμφωνα με τους κανόνες της κλασσικής τραγωδίας.

Μόλις οι ηθοποιοί πιάνουν στα χείλη τους αλεξανδρινούς στίχους, όλα γίνονται πολύ πιο απλά, ξεκάθαρα, κρυστάλλινα. Είναι μια παράσταση κλασική, σαν το έργο, πολύ λιτή, με ελάχιστη κίνηση, χωρίς σκηνοθετικά ευρήματα, σε ένα σκηνικό αόριστα ελληνικό, δυο σειρές από κολώνες. Οι ηθοποιοί στέκονται και απαγγέλλουν, κάνουν ένα ή δυο βήματα και ξαναστέκονται. Σέρνουν λίγο τους στίχους, ειδικά το δεύτερο μισό κομμάτι του στίχου, πράγμα που δίνει ένα ρυθμό επαναλαμβανόμενο. Κι όμως μοιάζει η φωνή να έρχεται από το βάθος της ύπαρξης τους, από το κέντρο του σώματος και της ψυχής τους. Κάθε λέξη, κάθε κίνηση, έχει τέτοιο βάρος που νομίζεις ότι θα σπάσει η σκηνή, όμως οι στίχοι συνεχίζονται ανάλαφροι ‘σαν τα πουλιά’, που έλεγε κι ο Όμηρος.  Σκηνή με τη σκηνή και στίχο με το στίχο τα πρόσωπα αναδεικνύουν την τρομερή τους αξιοπρέπεια και το πώς συγκρούεται με τον έρωτά τους.  Πώς μπορεί η κόρη του Μενελάου να παραδεχτεί την ήττα της; Πώς μπορεί ο γιος του Αχιλλέα να αγαπήσει τη χήρα του πατρικού φόνου; Όλο και βαθύτερα φαίνονται τα αδιέξοδα που τελικά τους καταπίνουν, και το θέμα είναι πως όλα αυτά τα οποία ακούγονται αστεία έτσι όπως τα περιγράφει το πρόγραμμα ως υπόθεση του έργου, όταν τα βλέπεις στη σκηνή έχεις εντελώς ταυτιστεί μαζί τους και βήμα- βήμα αλλάζεις και πείθεσαι, ύστερα ξαναλλάζεις, λες και παρακολουθείς δημηγορίες στο Θουκυδίδη όπου ο τελευταίος πάντα μιλάει καλύτερα, αλλά στο τέλος, όσο υπέροχα και να τα πει, δεν γλιτώνει το χειρότερο.
Δεν είναι οι ήρωες αυτοί σαν εκείνο τον βασιλέα Δημήτριο του Καβάφη, που "σαν τον παραίτησαν οι Μακεδόνες... επήγε κι έβγαλε τα χρυσά ενδύματα του και τα ποδήματα του πέταξε τα ολοπόρφυρα, κάνοντας όμοια σαν ηθοποιός...." Κρατούν τα ενδύματα τους, το βαρύ τους ρόλο, του βασιλιά, της αιχμάλωτης, της πριγκίπισας, του απεσταλμένου. Ο έρωτας χτυπιέται΄πάνω τους, η αξιοπρέπεια όμως νικάει, στο τέλος οι δυο πεθαίνουν, ο απεσταλμένος τρελαίνεται, η δε αιχμάλωτη έχει γίνει βασίλισσα. Πλήρης ανατροπή.

Πόσο είχα πεθυμήσει τελικά, να δω ένα τέτοιο έργο, κλασικό, να παίζεται κλασικά και να του αποδίδεται ολόκληρο το πραγματικό του βάρος. Νομίζω είναι αυτό που λείπει από το δικό μας θέατρο, λίγες κλασικές παραστάσεις, αληθινά κλασικές όμως, με τη θεατρική τους δύναμη σταθερή, όχι παρωδίες του κλασικού. Μου φαίνεται πως τόσο πολύ το έχουμε ξεχάσει κάτι τέτοιο, ώστε δυσκολεύομαι να το περιγράψω, φοβάμαι ότι δεν μπορώ να εξηγήσω για ποιο πράγμα μιλώ. Όταν εμείς λέμε «κλασικό» εννοούμε μάλλον «κλασικούρα», κάτι παλιό και ξεπερασμένο, κάθε άλλο παρά κλασσικό δηλαδή.

Πήγα στο Παρίσι με μεγάλη όρεξη να δω θέατρο. Είδα τη Μνούσκιν, τον Μπρουκ, είδα όπερα στη Βαστίλη, είδα τον Μισέλ Μπουκέ, και τι δεν είδα. Και στην Κομεντί Φρανσέζ είδα επιπλέον Μολιέρο και Εντουάρντο ντε Φίλιππο. Όμως η παράσταση που πιο πολύ με άγγιξε, με συγκίνησε, με ανατρίχιασε, ήταν αυτή, η Ανδρομάχη του Ρακίνα. Ίσως επειδή δεν το περίμενα. Το θέατρο κρύβει ακόμα εκπλήξεις, κι οι μικρότερες δεν είναι στα έργα του 17^ου αιώνα…

Την επόμενη βδομάδα ξαναπήγα στην Κομεντί Φρανσέζ, είδα το Φιλάργυρο του Μολιέρου. Διαπίστωσα ότι δυο ηθοποιοί τουλάχιστον απο την παράσταση του Ρακίνα παίζανε κι εκεί. Πώς τα κατάφερναν να περνάνε σε άλλους τόσο διαφορετικούς ρόλους τόσο γρήγορα; Το συζήτησα με γάλλους φίλους και μου εξήγησαν ότι είναι παράδοση αυτό, γινόταν πάντα στην Κομεντί και σε άλλα θέατρα. Μου φάνηκε πολύ σκληρό για τους ηθοποιούς που δεν έχουν δουλειά, αλλά αυτοί που έχουν προφανώς ζουν πολύ έντονα.



Ο Ποδαλίδης ως Φιλάργυρος κοιτά τον κήπο όπου έχει θάψει το θησαυρό του

Το τελευταίο έργο που είδα στην Κ.Φ. ήταν ¨"Μεγάλη Μαγεία" του Εντουάρντο ντε Φίλιππο, σα να το είχε γράψει ο Πιραντέλο. Και πάλι μια ηθοποιός που έπαιζε στα άλλα δυο. Και σε πρωταγωνιστικούς ρόλους και στα δυο ο Denis Podalydes προφανώς ελληνικής καταγωγής, που είναι μεγάλο αστέρι του θεάτρου.

Αλλά αυτή την παράδοση δεν την έχουν μόνο εκει. Πήγαμε σε ένα άλλο θέατρο, το οποίο κάθε σεζόν παίζει όλα τα έργο ενός θεατρικού συγγραφέα. Ένα φτωχό θέατρο, Theatre du Nord Est το λένε. Και φέτος παίζουν όλον τον Λαμπίς, ένα συγγραφέα σαν τον δικό μας Ξενόπουλο, ο οποίος είχε γράψει 115. Και τα παίζουν όλα! Μα πώς γίνεται αυτό;
Είδαμε ένα από τα 115, που το λένε: "Το ταξίδι στην Κίνα". Οι ηθοποιοί του παίζουν σε καμιά δεκαριά έργα ο καθένας μέσα στο χειμώνα. Μου φάνηκε κάπως τερατώδες, αλλά η νεαρή φίλη τραγουδίστρια -ηθοποιός που γνωρίζαμε κι είχαμε πάει να δούμε, μας είπε ότι είναι πολύ ευτυχής, αν και πληρώνεται ελάχιστα.

Το πρόγραμμα με όλα τα έργα του Λαμπις

Γενικά είδα πολύ θέατρο στο Παρίσι. Έμεινα 15 μέρες και είδα εννιά παραστάσεις, ρεκόρ. Σαν τρελή έτρεχα σε δάση (κυριολεκτικά, στο δάσος της Βενσέν ας πούμε για τη Μνούσκιν) και σε παγωμένες λεωφόρους χωρίς εισιτήριο, αλλά ανταμείφθηκα. Τόσες παραστάσεις μαζεμένες δεν βλέπω ούτε σε ένα χρόνο. Διαπιστώνω ότι είναι ο καλύτερος τουρισμός σε μια χώρα που ξέρεις τη γλώσσα. Αλλά ακόμα και αν είσαι απλώς σε διαδικασία μάθησης, όπως είμαι εγώ στην Αγγλία, πάλι μπορείς να πυκνώνεις την εμπειρία του ταξιδιού. Βέβαια έχω δει και γερμανικές παραστάσεις, που δεν καταλαβαίνω λέξη. Αλλά όπως και να το κάνουμε, οι λέξεις έχουν άλλο ζουμί όταν καταλαβαίνεις το νόημα τους!

Πύλες της Ανατολής

Ντέβα κάτι σαν άγιος του βουδισμού, 7ος, 8ος αιώνας

Δεν ήθελα να πάω σε μουσεία στο Παρίσι. Βόλτες ήθελα να κάνω, να χορτάσω του δρόμους του, όσο μπορούσα, όσο θα με κρατούσαν τα ποδαράκια μου. Έχουμε τόση στέρηση από περπάτημα απολαυστικό εμείς οι αθηναίοι. Εδώ το περπάτημα θεωρείται βασανιστήριο για κατώτερα όντα, κι αφού έτσι το θεωρούμε, έτσι το έχουμε κάνει. Ανήκω σε μια άκρως καταπιεσμένη μειοψηφία περιπατητών της δυστυχούς Αθήνας

Πήγα λοιπόν για περπάτημα αλλά λογάριαζα χωρίς την κλιματική αλλαγή, αυτή που έφερε τη Σαχάρα στην Ελλάδα και το Βόρειο Πόλο στο Παρίσι. Δεν κατάφερνα να περπατώ για πολλή ώρα χωρίς να χρειάζομαι διάλειμμα σε ζεστό χώρο. Έμπαινα σε μαγαζιά, σε μουσεία, σε καφενεία, όπου έβρισκα.

Περνώντας από το Τροκαντερό κοντά, μόλις είχα φωτογραφήσει την ελληνική εκκλησία προσπαθώντας να θυμηθώ ένα Πάσχα εκεί πριν τριάντα χρόνια, είχα φτάσει στο όριο των δυνάμεων μου και βρισκόμουν μπροστά στο μουσείο ανατολικής τέχνης Γκιμέ. Είναι ένα μουσείο που το απέφευγα ως τώρα συστηματικά, έχοντας αποφασίσει ότι η ανατολική τέχνη με ξεπερνά, δεν είμαι σε θέση να την παρακολουθήσω. Μου φτάνει η δυτική που ήδη είναι τεράστια για τη φτωχή μου αφομοιωτική ικανότητα στα εικαστικά, την ανατολική μπορώ να την αφήσω στην ησυχία της.

Αυτά ως εκείνη τη μέρα της προηγούμενης εβδομάδας που λόγω κρύου αποφάσισα να περάσω το κατώφλι του μουσείου ανατολικής τέχνης. Στο μεγάλο του προθάλαμο δεν μπορώ να πω ότι ζεστάθηκα αμέσως, έτσι προχώρησα μέσα, και να μην τα πολυλογώ, το τράβηξα, το απέφυγα, αλλά τελικά το περπάτησα σχεδόν ολόκληρο. Και πλέον δεν ανήκω σε αυτούς που έχουν εξοβελίσει την ανατολική τέχνη από τη ζωή τους, αλλά στους άλλους.

Βούδας του 5ου αιωνα

Από τη μια στην άλλη, οι αίθουσες με τράβηξαν. Νομίζω στη αρχή ήταν το χαμόγελο. Ρε συ, αυτοί χαμογελάνε σαν αρχαϊκές κόρες, σκέφτηκα και πλησίασα να δω. Είναι να μην κάνεις την αρχή, ύστερα σε τραβάνε κάτι τέτοια από το μανίκι και αιχμαλωτίζεσαι.

Εν ολίγοις, το μουσείο αυτό έχει εξαιρετικά έργα. Έχει μοναδικά γλυπτά και τοιχογραφίες, και υφάσματα, ακόμα και μια στούπα ολόκληρη στημένη μέσα, ένα μικρό ναό με θόλο. Και περπατώντας και βλέποντας τα αγάλματα και τα χαμόγελά τους, και τα πολλά χέρια μερικών και τα παράξενα σύμβολα που κρατάνε, κάνοντας αναπόφευκτες συγκρίσεις και συνειρμούς, με πιάνει η περιέργεια. Την οποία πηγαίνω να λύσω στο μικρό μαγαζί του μουσείου που πουλάει και βιβλία. Παίρνω ένα για την ινδική μυθολογία, ένα για το βουδισμό κι ένα για την ανατολική τέχνη. Διάβασα μιάμιση φορά το πρώτο (γιατί είναι πολύ περίπλοκη η ινδική μυθολογία) μία το δεύτερο, και το τρίτο δεν το άνοιξα ακόμα. Έμαθα δυο τρία πράγματα για τον Βισνού, τον Βράχμα και τον Σίβα, τα αγάλματα του οποίου πλημμυρίζουν το μουσείο, ακόμα και για την Κάλι και τις άλλες γυναικείες θεότητες, για τη θρησκευτική συμπεριφορά των Ινδών και για τις βασικές φιλοσοφικές τους αντιλήψεις. Έμαθα για τις θρησκείες της Ινδίας, για το πώς ο βουδισμός ενώ ξεκίνησε απο εκεί, τελικά μετά απο μια εποχή μεγάλης διάδοσης προχώρησε ανατολικότερα, και στην πατρίδα του σήμερα είναι σχεδόν ανύπαρκτος. Πήγε σε άλλη γή σε άλλα μέρη, άλλαξε, σε κάθε τόπο προσαρμόστηκε με τις ντόπιες συνήθειες και μορφές.

Μυθική βασίλισσα

Κυρίως αισθάνθηκα, περιδιαβαίνοντας τις αίθουσες εκείνου του μουσείου, ότι κάθε τόπος, όση ιδιαιτερότητα κι αν έχει, όσο μοναδικός κι αν είναι, και ισχυρός, όσο κι αν βρίσκεται μακριά και απομονωμένος, έχει σχέση με τους άλλους, εν προκειμένω με τους δικούς μας, μια σχέση που ξεχνάμε διαρκώς. Η ανατολική τέχνη, που προτιμούσα να την απωθώ για να μην μπλέξω με τα δύσκολα, ενώνεται με ένα μεταξωτό νήμα με τη δυτική τέχνη. Κυριολεκτικά μεταξωτό, το μετάξι ήταν το ακαταμάχητο προϊόν που ήθελαν οι δυτικοί και ταξίδευαν εκεί για να το εισάγουν. Κι όπως ταξίδευαν για να πάρουν, έδιναν κιόλας κατιτίς, κι όπως έπαιρναν άφηναν, κι άλλαζαν εκείνοι, άλλαζαν και τους άλλους. Κανένας εξερευνητής δεν υπήρξε πρώτος, κάποιος άλλος υπήρχε πάντα πριν απο αυτόν, κι ο πιο παλιός στα βάθη του χρόνου, ήταν ένας αδερφός που είχε αποχαιρετήσει τον αδερφό του, ή ίσως τον είχε σκοτώσει κι έφυγε μακριά. Η ανατολή είναι δίπλα, κι οι κοινοί θνητοί δεν θέλησαν ποτέ να δεχτούν τα σύνορα των ηγεμόνων, πάντα τους τραβούσε το εμπόριο, τα καραβάνια κι οι ανταλλαγές.





Κινέζος βούδας



Έτσι μια βόλτα στο κρύο Παρίσι μου άνοιξε τις μυρωμένες πύλες της Ανατολής, και τώρα που γύρισα στην Ελλάδα βλέπω με άλλο μάτι τους γείτονές μου από την Ινδία. Σκέφτομαι ότι μπορεί να είναι ινδουιστές, να πιστεύουν δηλαδή στους πολλούς θεούς του ινδουικού  πανθέου το οποίο είναι σαν την ελληνική μυθολογία, εξίσου πολύπλοκο, απέραντο, με χιλιάδες εκδοχές, θεότητες, ήρωες και ημιθέους, πολυθεϊστικό όσο γίνεται. Και πού θα μπορούν να φτιάχνουν τις γιρλάντες τους οι άνθρωποι, πού θα βρίσκουν αγάλματα να τις τυλίγουν;
Πόσο αφιλόξενα θα νιώθουν στην άσχημή μας πόλη.
 Δεν είναι μικρό πράγμα, μια θρησκεία που παρέμεινε πολυθεϊστική επί αιώνες, ένας λαός που δεν υπέστη αυτή τη μεγάλη αλλαγή του χριστιανισμού και του ισλαμισμού. Πώς να τον καταλάβουμε; Ξαφνικά σκέφτομαι για πρώτη φορά στη ζωή μου, ότι θα ήθελα κάποτε να πάω στην Ινδία. Όχι για τίποτε άλλο, για να δω τα λουλούδια με τα οποία στολιζουν τους θεούς τους, και που μάλλον μοιάζουν με τα στεφάνια που συνήθιζαν οι αρχαίοι έλληνες να στολίζουν τους δικούς τους. Αν ήμουν δωδεκαθεϊστής δηλαδή θα είχα φύγει ήδη.







"Οι ναυαγοί της τρελής ελπίδας"

Για το έργο της Μνούσκιν δεν έβρισκα εισιτήρια. Είπα, μια μέρα θα πάω εκεί πριν αρχίσει η παράσταση, μήπως πετύχω επιστροφή. Φαινόταν δύσκολο, πρέπει από το τέρμα του μετρό να πάρεις λεωφορείο για την παλιά Φυσιγγιοθήκη (Καρτουσερί). Επιπλέον, τη μέρα που το αποφάσισα, έπεσα σε μποτιλιάρισμα με το λεωφορείο, δεν πρόλαβα να περάσω απο το σπίτι να αφήσω τα συμπράγκαλα. Κουβαλούσα δυο ογκώδη βιβλία που είχα αγοράσει, μεταξύ άλλων. Κι έτσι φορτωμένη εμφανίστηκα στην πόρτα του θεάτρου την τελευταία στιγμή πριν κλείσει, και πήρα το τελευταίο εισιτήριο που κάποιος είχε επιστρέψει, σε περίοπτη θέση, με την καλύτερη δυνατή ακουστική και θέαση. Τυχερή.

Το έργο ήταν παράξενο, γοητευτικό και περίπλοκο. Ιστορία μέσα σε ιστορία, λογοτεχνία μέσα σε σινεμά, σινεμά μέσα σε θέατρο. Αλλά κυρίως, σοσιαλιστικές ιδέες μέσα στο παρελθόν, σαν ιδέες και σαν πράξη, σαν αυταπάτες και σαν γεγονότα. Όλα μαζί σε περιτύλιγμα κωμωδίας. Οι «Ναυαγοί της τρελής ελπίδας». Γραμμένο από την Ελέν Σιξούς πάνω στο βιβλίο του Βερν,  «Μαγγελανία»

Στη μεγάλη, χορταστική σκηνή του Θεάτρου του Ήλιου, η ιστορία πλέκεται σε τρία επίπεδα. Μια ομάδα πιονέρων κινηματογραφιστών γυρίζει ταινία με πρωτόγονα μέσα, τα οποία έχουν μεγάλη πλάκα βέβαια για μας, με σενάριο βασισμένο σε αυτό το βιβλίο του Βερν. Το γύρισμα γίνεται λίγο πριν ξεσπάσει ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Και οι κινηματογραφιστές είναι σοσιαλιστές, θέλουν να περάσουν μήνυμα μέσα από το έργο τους. Κάνουν τα γυρίσματα και τους τρώει η αγωνία, τι θα γίνει; Θα καταφέρουν οι σοσιαλιστές να ξεπεράσουν τις εντάσεις; Θα κερδίσει η χιονοστιβάδα προσβολών και ευθιξιών που οδηγεί στον πόλεμο; Και οι πασιφιστές, ο Ζωρές, τι θα κάνει; Δίνει πολιτικές μάχες χρόνια ολόκληρα κατά του πολέμου, κατά της υποχρεωτικής στράτευσης, προσπαθεί να οργανώσει τους εργάτες, να τους ενώσει με στόχο την ειρήνη και τη βελτίωση της ζωής τους. Θα τα καταφέρει;
Υπάρχει κάποια αισιοδοξία, τα συνδικάτα κέρδισαν πολλά πράγματα τα τελευταία χρόνια, ο πόλεμος τέλειωσε στα Βαλκάνια, οι άνθρωποι ελπίζανε ότι ήρθε η στιγμή οι λαοί να επωφεληθούν απο την τεχνολογία, να χειραφετηθούν απο τις ηγεσίες που ξεκινούσαν πολέμους για δικές τους ευθιξίες και φιλοδοξίες.

αφίσα στο φουαγιέ

Τη συνέχεια την ξέρουμε εμείς οι θεατές. Τον Ζωρές τον δολοφόνησε το 1914 ένας εθνικιστής νεαρός και ο πόλεμος ξεκίνησε εκείνη την ίδια χρονιά, μετά την άλλη δολοφονία, του αυστριακού διαδόχου στο Σεράγεβο. Οι πασιφιστές θα μείνουν μια εξευτελισμένη μειοψηφία που θα σηκώνουν την ύβρι των επιλογών τους, και θα τους αποκαλούσαν προδότες ένθεν και ένθεν οι εμπόλεμοι, επι χρόνια.  Ο πόλεμος, αναπόφευκτος, σάρωσε τα νιάτα των ευρωπαίων της εποχής εκείνης, με τρόπο που δεν είχε ξαναγίνει και που δεν ξανάγινε, για την  δυτική Ευρώπη τουλάχιστον, ούτε στον Δεύτερο Πόλεμο.
Ο πόλεμος εκείνος ήταν που φύτεψε στις ψυχές των ευρωπαίων την απόφαση να μην ξαναπολεμήσουν μεταξύ τους, και γι αυτό έζησαν τον Δεύτερο Πόλεμο σαν μια ιδιαίτερα οδυνηρή παρένθεση στην απόφασή τους. (Εδώ στην Ελλάδα  λέγανε «πουρκουάδες» τους γάλλους, μάλλον επειδή δεν είχε συμμετάσχει η Ελλάδα αρκετά στον Πρώτο πόλεμο, και δεν ήξεραν τι τίμημα είχαν πληρώσει οι υπόλοιποι ευρωπαίοι)



Διάλειμμα στο φουαγιέ



Γύριζε λοιπόν στη μεγάλη σκηνή η μανιβέλα της πρωτόγονης μηχανής λήψης, έστηναν οι ηθοποιοί τις σκηνές του Βερν, σκάγαμε στα γέλια εμείς το κοινό με τους βοηθούς που ταρακουνούσαν την άκρη από τα κασκόλ για να φαίνεται  ότι φυσάει, και τα κόσκινα που άδειαζαν το ψεύτικο χιόνι, κι ο πόλεμος πλησίαζε. Στην τελευταία σκηνή οι εναπομείναντες ναυαγοί έφευγαν σε πιο απομονωμένα μέρη, κατά την προσφιλή μέθοδο του Βερν, για να ζήσουν αμόλυντοι από την εισβολή των εκμεταλλευτών, κι εμείς ξέραμε ότι στην πραγματική ευρωπαϊκή ιστορία δεν υπήρξε διαφυγή, όλος ο κόσμος πέρασε από τις μυλόπετρες του Πολέμου. Αλλά βγήκαμε έξω με χαμόγελο, γιατί το έργο μας είχε γεμίσει τρυφερότητα για τις ουτοπίες των παππούδων μας, ή μάλλον των προπαππούδων, για τους σοσιαλιστές που είχαν νικηθεί παντοιοτρόπως αλλά όχι οριστικά και όχι εντελώς, για τους καλλιτέχνες και επιστήμονες που είχαν πάντα τις ιδέες ότι ο κόσμος αλλάζει μέσα από την τέχνη και με την επιστήμη.

Και για την αλήθεια όλων αυτών φυσικά. Γιατί έχουν δίκιο, όντως ο κόσμος αλλάζει με την τέχνη και την επιστήμη. Όπως είχαμε όλοι μας αλλάξει, πλουτίσει και γλυκάνει καθώς τρέχαμε με την ψυχή ζεσταμένη από το κόκκινο γλυκό κρασί του θεάτρου να προλάβουμε το τελευταίο μετρό.

Το βιβλίο για τον Βερν που είχα μεταφράσει το 2005

Στο φουαγιέ πουλούσαν και το βιβλίο του Βερν, τη "Μαγγελανία". Με βάση το βιβλίο αυτό, ο γιος του Ιουλίου Βερν, ο Μισέλ, έγραψε το πολύ πιο σοσιαλιστικό δικό του, τους "Ναυαγούς του Ιωνάθαν", όταν ο πατέρας του πέθανε, και το παρέδωσε να εκδοθεί με το όνομα Ιούλιος Βερν. Οι ναυαγοί πέρασαν απο διάφορα πολιτικά στάδια για να ανακαλύψουν ότι κανένα δόγμα δεν μπορεί να καλύψει τέλεια τις ανθρώπινες ανάγκες, και κάθε ιδεολογία όταν εφαρμόζεται παράγει ό,τι ακριβώς θέλει να αποκλείσει. Ήταν μια ιστορία με ξεκάθαρο πολιτικό μήνυμα, και θεωρούνταν το πιο πολιτικό βιβλίο του Ιουλίου Βερν. Πολύ αργότερα, πριν λίγες δεκαετίες δηλαδή, ανακάλυψαν οι ερευνητές τη λαθροπροσωπία αυτή, σε όλα σχεδόν τα βιβλία που παρέδωσε ο γιος μετά το θάνατο του πατέρα.
Κατά κάποιο τρόπο η Ελέν Σιξούς κάνει ό,τι και ο γιος του Βερν. Παίρνει ένα βιβλίο του και το αλλάζει κατά βούληση. Αντί για μια πολιτική ουτοπία, όπως είχε γράψει ο υιός Βερν, εκείνη γράφει αυτή το χρονικό της αρχής του 20ου αιώνα, μέσα απο τις περιπέτεις των πρωτοπόρων του σινεμά. Οι "Ναυαγοί του Ιωνάθαν" γίνονται "Ναυαγοί της τρελής ελπίδας".
Είχα μεταφράσει στα ελληνικά πριν μερικά χρόνια το βιβλίο του Λυσιάν Μπογιά "Τα παράδοξα του μύθου Ιούλιος Βερν" , που αναφερόταν εκτενώς στις οικογενειακές και αρκετά ψυχαναλυτικές αυτές περιπέτειες, τη σχέση του πατέρα Βερν με το γιο. Αλλά δεν έχω διαβάσει κανένα απο τα δυο βιβλία, ούτε τη "Μαγγελανία", ούτε τους "ναυαγούς του Ιωνάθαν". Οι ουτοπίες είναι πιο χαριτωμένες και συγκινητικές μέσα απο φίλτρα σαν αυτά  της παράστασης.
Αργότερα βρήκα αυτό το τραγούδι του Μπρελ για την εποχή εκείνη, με σχετικές φωτογραφίες, και το αναπάντητο ερώτημα (αν και όχι τόσο αναπάντητο τελικά) "Γιατί σκότωσαν τον Ζωρές;"

 

To λινκ για τον ιστότοπο του Theatre du Soleil:

http://www.theatre-du-soleil.fr/thsol/index.php

Μια σπίθα ανυπακοής

Παριζιάνικη ουρά μπροστά σε μαγαζί ειδών ραπτικής

Επιστρέφοντας από το Παρίσι, μπήκα στο Ντιούτι φρη του αεροδρομίου να αγοράσω μια κρέμα για τη μητέρα μου, όπως κάνω όταν γυρίζω από ταξίδι. Στο ταμείο δεν είχε ουρά, μόνο μια κοπέλα πλήρωνε τις αγορές της. Στάθηκα πίσω της αφήνοντας κενό μισό μέτρο ανάμεσα μας, και σε λίγα δευτερόλεπτα κάποιος με έσπρωξε αρκετά έντονα, να πάω μπροστά, να μην έχει κενό η ουρά. Ποια ουρά, τρία άτομα είχαμε γίνει με αυτόν. Δεν πρόλαβα να αντιδράσω, πήγα μπροστά, κάλυψα τη μισή απόσταση, κι ύστερα σταμάτησα αποφασιστικά. Γιατί έπρεπε να υποχωρώ σε κάποιον αγενή που σπρώχνει χωρίς λόγο; Ήταν ένας τεράστιος άνθρωπος, με πέρναγε ένα κεφάλι και δυο ώμους, κι ήταν Έλληνας. Οι Έλληνες, είναι γνωστό παγκοσμίως, δεν ανέχονται τις ουρές. Θα σπρώξουν, να μπουν από πλάι, θα βρίσουν, αλλά να περιμένουν αποκλείεται, θεωρούν ότι προσβάλλεται η  αξιοπρέπεια τους. Καθώς επέμενε να με πιέζει να σπρώξω κι εγώ την μπροστινή μου, που πλήρωνε στο ταμείο, με έπιασε το πείσμα. Όχι ρε φίλε, δεν πάω άλλο μπροστά. Θα περιμένεις, κι ας πιέζεις. Θα αντισταθώ. Πώς λέει και ο Μίκης; Ανυπακοή! Χα χα, αυτός άλλη ανυπακοή θέλει, εγώ αυτήν θα κάνω. Δεν θα προχωρήσω ρούπι. Σπρώχνε όσο θες. Με υποδέχεσαι εκ μέρους της πατρίδας, όπου όλα θα είναι πιο δύσκολα, να μην ξεχνιόμαστε. Ναι, στην Ελλάδα θα δίνουμε ξανά τις μάχες μας για τα αυτονόητα και θα τις χάνουμε συνήθως. Αυτό που θεωρούν λογικό οι ξενέρωτοι της Ευρώπης, να περιμένεις σε μια ουρά τη σειρά σου, να μη σπρώχνεις τους πιο κοντούς και μικρόσωμους μπροστά σου, εμείς το θέτουμε σε αμφισβήτηση καθημερινά. Εμείς ομνύουμε στο νόμο της ζούγκλας, ναι, γιατί η μαμά σου σε έκανε έτσι τεράστιο αν όχι για να σαρώνεις στο πέρασμα σου μερικούς πολιτισμένους και εκφυλισμένους;

Ανυπακοή σε πλακάκια: η Γαλλική Επανάσταση στο σταθμό της Βαστίλης

Ε λοιπόν φίλε μου, δεν θα σου περάσει. Για τριάντα δευτερόλεπτα ακόμα θα τους σεβαστείς τους κανόνες της γηραιάς Φραγκίας, γιατί ακόμα κι αν με ρίξεις κάτω από την πίεση, πιο μπροστά δεν πάω. Κι αλήθεια, τι δυσάρεστο πράγμα ήταν αυτό, η καμπαρντίνα του σχεδόν με είχε τυλίξει, κανονικά η γυναίκα του, που του διάλεγε τα υπόλοιπα ψώνια λίγο πιο πέρα, θα έπρεπε να κάνει σκηνή ζήλειας.  Ωστόσο αισθάνομαι κι εγώ το πατριωτικό καμάρι ότι δεν υποχώρησα στην καταπίεση του πατριώτη, έμεινα βράχος υπό πίεση μέχρι που τέλειωσε επιτέλους η μπροστινή, και προχώρησα κανονικά να πληρώσω κι εγώ, ακούγοντας τον από πίσω απτόητη να αγκομαχά από ανυπομονησία. Κι όταν τέλειωσα και γύρισα κι είδα τα ξινισμένα μούτρα του, έδωσα επιπλέον πατριωτικά συγχαρητήρια στον εαυτό μου.