Σε κάθε ταξίδι μου στο Λονδίνο, και πηγαίνω αναγκαστικά πολύ συχνά, αφού εκεί ζει ο εγγονός μου, οπωσδήποτε επισκέπτομαι κι ένα ή δυο βιβλιοπωλεία. Ακόμα με προσελκύουν τα μεγάλα βιβλιοπωλεία, ομολογώ, τα γνωστά βιβλιοπωλεία, δεν έχω εντρυφήσει σε μικρότερα. Αναζητώ την ανωνυμία του πλήθους που με βοηθάει να ψαχουλεύω τα ράφια και τα τραπέζια με τις ώρες, διαβάζοντας λίγες σελίδες από κάθε βιβλίο που ο τίτλος ή το εξώφυλλο με ελκύουν, μέχρι να με κουράσει η ορθοστασία.
Ελπίζω πάντα να ξανανιώσω τη σιγουριά, τη χαρά που είχα νιώσει χρόνια πριν, όταν πρωτοείδα το βιβλίο που λεγόταν στα αγγλικά: “My brilliant friend”, της Έλενας Φεράντε. Δεν είχα ακούσει τίποτε ακόμα γι αυτό, δεν το ήξερα καθόλου, μπαίνω σε ένα μεγάλο κεντρικό βιβλιοπωλείο και βλέπω να το προμοτάρουν. Με τράβηξε ο τίτλος, η ιδιοφυής φίλη, σκέφτηκα αμέσως μια δική μου ιδιοφυή φίλη. Το άνοιξα και διάβασα μονοκοπανιά δέκα σελίδες, ήταν μια γλυκύτατη αποκάλυψη η γραφή του, και με δυσκολία κρατήθηκα να μην το αγοράσω επί τόπου.
Γιατί δεν το αγόρασα; Διότι σκέφτηκα ότι είναι μεταφρασμένο από τα ιταλικά, οπότε γιατί να το διαβάσω σε αγγλική μετάφραση κι όχι σε ελληνική; Δεν είχα παρά να περιμένω να μεταφραστεί στα ελληνικά, αφού τα ιταλικά μου έχουν πλέον πολύ αδυνατίσει. Και πράγματι μεταφράστηκε πολύ γρήγορα, και το αγόρασα και το απήλαυσα, αν και με ξένισε ο ελληνικός τίτλος: «Η υπέροχη φίλη μου».
Στα ιταλικά είναι: Mia amica geniale. Η ιδιοφυής φίλη μου.
Γιατί έγινε υπέροχη η ιδιοφυής; Τι εμπόδιο βρήκε μπροστά της αυτή η λέξη; Μήπως θεώρησαν οι εκδότες και μεταφραστές ότι το επίθετο αυτό δεν ταιριάζει με τη φίλη; Δεν ταιριάζει στο θηλυκό γένος; Προσπάθησα να ξεχάσω τον ελληνικό τίτλο, το προσπαθούσα όσο διάβαζα όλους τους τόμους αυτού του εξαιρετικού έργου, και συνέχισα να το προσπαθώ όσο έβλεπα και το πολύ καλό σήριαλ. Η πρωταγωνίστρια της ιστορίας δεν είναι υπέροχη. Μας λέει μάλιστα συχνά η συγγραφέας για τη φίλη της ότι είναι κακιά, ειδικά στην παιδική ηλικία και την εφηβεία της. Η φίλη αυτή, που για την συγγραφέα είναι πρόκληση και κίνητρο, αγαπημένη και βασανιστική, είναι ιδιοφυής. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό της, αυτό δημιουργεί τα συνεχόμενα προβλήματα στη ζωή της. Οι συγκρούσεις που η ιδιοφυΐα της δημιουργεί είναι το νόημα του μυθιστορήματος και ο πυρήνας του.
Μικρή όταν είναι, ο πατέρας της την κόβει από το σχολείο, κι εκείνη λαχταρά όσο τίποτε να το συνεχίσει. Οι προσπάθειες που κάνει να συνεχίσει να μαθαίνει λατινικά και αρχαία ελληνικά χωρίς να πηγαίνει σχολείο είναι βασικό εύρημα της υπόθεσης. Αν διαβάσεις αυτές τις σελίδες χωρίς να ανατριχιάζεις, χωρίς να αναρωτηθείς αν υπήρξες ανόητος που δεν εκτίμησες όσο έπρεπε τη δυνατότητα να μαθαίνεις αρχαία ελληνικά στο σχολείο σου και λατινικά, δεν σε συγκινεί το δράμα της πρωταγωνίστριας. Πράγματι, μια υπέροχη τύπισα μπορεί εύκολα να γυρίσει τη λατρεία της για τα λατινικά και τα ελληνικά (τα αρχαία) σε δεξιότητες ζωής και να τα βγάζει πέρα σε δύσκολες καταστάσεις, όμως μια ιδιοφυής τύπισα που ξέρει την αξία αυτών που της στερούν, που ζυγίζει πάντα στο βάθος του μυαλού της τη χαμένη δυνατότητα, αυτή δεν συμβιβάζεται ποτέ με το να είναι απλώς υπέροχη. Παραμένει ιδιοφυής, δηλαδή τραγική. Μπορεί να γίνει υπέροχη επιχειρηματίας, ή υπέροχη προγραμματίστρια, ή υπέροχη μητέρα και υπέροχη ερωμένη, αλλά ως ιδιοφυής είναι καταδικασμένη να υποφέρει δια βίου, και μάλιστα παρακολουθώντας τη συγγραφέα, τη φίλη της που ίσως αυτηνής να της πήγαινε πολύ το υπέροχη, να διαπρέπει ακριβώς στον τομέα που για εκείνην έκλεισε για πάντα.
Οι σκέψεις αυτές μου γεννιούνται κάθε φορά που μπαίνω στα μεγάλα, φωτεινά, πολυπληθή λονδρέζικα βιβλιοπωλεία και περιμένω να ζήσω πάλι μια παρόμοια συγκίνηση, όπως τότε. Δεν έχει συμβεί έκτοτε, δεν με ενθουσίασε ποτέ ξανά τόσο πολύ άλλο βιβλίο με την πρώτη. Ίσως επειδή, όπως είπα, είχα κι εγώ μια ιδιοφυή φίλη, μπορεί και πάνω από μια. Έχω ζήσει κοντά τους αυτό τον συμβιβασμό της ευφυίας, της ιδιοφυΐας, με κάτι που μπορείς να το πεις απλώς υπέροχο. Υπέροχες γυναίκες που αναγκάστηκαν να αφήσουν στην άκρη τις βαθύτερες λαχτάρες που τους δημιουργούσε η ρημάδα η εξυπνάδα τους, η σπάνια ευφυία, για να μπορέσουν να ζήσουν άλλα πράγματα, πιο συνηθισμένα, πιο απλά, εξίσου πολύτιμα, απλώς λιγότερο σπάνια. Υπέροχες μεν, η καρδούλα τους ήξερε όμως τι είχε στοιχίσει η υπέροχη, τελικώς, προσωπικότητα τους.
Χρόνια πριν ένα άλλο βιβλίο που αφορούσε τις γυναίκες άμεσα, το γαλλικό Parole de femme της Annie Leclerc, είχε μεταφραστεί πάλι με παράξενο τίτλο στα ελληνικά: «Γυναικείες κουβέντες» ενώ το σωστό είναι «Λόγος γυναίκας». Λες και θεωρούμε ότι η ιδιοφυΐα δεν ταιριάζει στις γυναίκες, όπως ούτε και ο λόγος.
