Κυψέλη- Παραλία

 

Όταν φεύγω από την Κυψέλη για το εξοχικό σε συγκρότημα στην Αττική, αλλάζω κοινωνική τάξη. Από το δρόμο με τα στενά πεζοδρόμια με σπασμένες πλάκες, το μονίμως γεμάτο σκουπίδια, το πεζούλι που κάθονται οι Ινδοί με τις σαγιονάρες να κρέμονται, τις φωνές σε άγνωστες γλώσσες στον ακάλυπτο, που καμιά φορά συνοδεύονται από δυνατές θυμωμένες κραυγές και παιδικά κλάματα- έχω βγει στο μπαλκόνι κι έχω φωνάξει: «Αν συνεχίσεις να δέρνεις το παιδί, θα φωνάξω την Αστυνομία» έτσι στα κουτουρού, χωρίς να ξέρω  βέβαια ποιος δέρνει και πού μένει- από τη θέα της σκουριασμένης ντουλάπας στο μπαλκόνι και των ξεφτισμένων σοβάδων στις πολυκατοικίες, των τεντών που σκισμένες χτυπολογάνε όποτε φυσάει, από ένα περιβάλλον φτώχειας στην πόλη δηλαδή, έρχομαι στην ωραία φύση, ανάμεσα σε εξοχικά, δίπλα στη θάλασσα. Λες και μέσα σε μια ώρα γίνομαι από λούμπεν μεγαλοαστή. Ο δημόσιος χώρος είναι βέβαια κι εδώ βρώμικος και παραμελημένος, δεν αλλάζω χώρα, στην Ελλάδα βρίσκομαι, αλλά τουλάχιστον μεσολαβούν οι κήποι του συγκροτήματος, κι αν μάθεις να ανέχεσαι τα σκουπίδια σε κάθε γωνιά, όπως έχουν καταφέρει να κάνουν οι κάτοικοι των πολυτελών βιλών εδώ γύρω, τότε ησυχάζει η ψυχή σου.

Μόνο που στο συγκρότημα τα σπίτια είναι πολύ κοντά και ακούς υποχρεωτικά τους διπλανούς, έστω κι αν δεν τους βλέπεις. Ακούς τις συζητήσεις που κάνουν στα τραπέζια τους και υποχρεωτικά καταλαβαίνεις τα πάντα. Είναι όλοι Έλληνες, δεν υπάρχει ελπίδα να πέσεις σε ξενόγλωσσους, εκτός αν είναι νοικιασμένα τα διαμερίσματα, αλλά και πάλι θα μιλάνε ιταλικά ή γαλλικά, λιγότερο αγγλικά, οπότε πάλι καταλαβαίνεις. Βέβαια, δεν είχα ποτέ πρόβλημα να ακούω γαλλικά και αγγλικά, κάπως νιώθεις πως δεν σε αφορούν οι απόψεις και οι κουβέντες των ξένων, μπορεί να έχουν και ενδιαφέρον.

Αλλά γενικά εδώ είναι τόπος των Ελλήνων. Στη θάλασσα ακούγονται οι συζητήσεις των κυριών, μιλούν συχνά για φαγητά, κομμώτριες, υγιεινές συνήθειες, για τα εγγόνια τους, τους μισθούς των παιδιών τους, την αξία των σπιτιών τους. Κολυμπάω με μάσκα, παρακολουθώ ψάρια και βυθό, πάω κι έρχομαι, ακούω μόνο αποσπάσματα. Δεν είναι και τόσο τρομερό. Αν όμως η διπλανή μου γειτόνισσα καλέσει κόσμο, πρέπει να πάρω τα βουνά.

Χτες βράδυ είχε καλέσει. Ήταν τέσσερεις γυναίκες κι ένας άντρας, μέχρι που ήρθε άλλος ένας. Ο πρώτος φώναζε δυνατά, κι οι γυναίκες, όλες άνω των 60, γελούσαν ενθαρρυντικά στις βλακείες του αράδιαζε. Το τι είπε δεν περιγράφεται, ούτε τα θυμάμαι όλα. Είχε βάλει στόχο την Ευρώπη, κυρίως την Βαν ντερ Λάιεν, και είπε περί τις πέντε φορές πόσο ευχαριστήθηκε όταν ο Ερντογάν την άφησε να περιμένει όρθια. Ένα περιστατικό που έγινε πριν μήνες, ακόμα το θυμόταν και το ευχαριστιόταν. Οι κυρίες χαχάνιζαν ευγενικά. Ο άλλος κύριος δεν έφερε αντίρρηση. Κάθε τόσο βεβαίωνε ότι η Ευρώπη διαλύεται, ότι πρέπει βεβαίως να γίνει επανάσταση, ότι η σωστή επανάσταση είναι έτσι κι αλλιώς. Κι άντε πάλι για την Βαν ντερ Λάιεν που πόσο ευχαριστήθηκε να τη βλέπει όρθια, που την άφησε ο Ερντογάν.

Κάποια στιγμή δεν άντεξα, σηκώθηκα και μπήκα μέσα, τράβηξα και την πόρτα. Ας χάσω και την ωραία δροσερή βραδιά, γιατί σε λίγο θα βάλω τις φωνές, σκέφτηκα, κι εννοείται ότι εκτίμησα για πολλοστή φορά τον ακάλυπτο της Κυψέλης, όπου ό,τι και να λένε οι μετανάστες από όλες τις φτωχές γωνιές της γης που με τριγυρίζουν, τουλάχιστον δεν καταλαβαίνω τίποτε, ακούω τις γλώσσες σαν μουσική, κι αν ανέβει η ένταση πατάω και μια φωνή που δεν βρίσκουν από πού βγαίνει. Ουφ. Έχει και η Κυψέλη τα προσόντα της.

Αυτές ήταν βασίλισσες!

 Χτες που έμαθα για το θάνατο της βασίλισσας Ελισάβετ, διάβαζα ένα βιβλίο για μια άλλη βασίλισσα της Αγγλίας, την Ελεονώρα, ή Αλιενόρ στη γλώσσα της, του Οκ, τον 12ο αιώνα, η οποία είχε προίκα τη μισή Γαλλία ουσιαστικά. Παντρεύτηκε πρώτα τον βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκο 7ο και μετά από κάμποσα χρόνια τον βαρέθηκε, βασικά τον βαρέθηκε πολύ γρήγορα γιατί ήταν βαρετός τύπος, και προσπάθησε να τον χωρίσει, κατάφερε να ακυρωθεί ο γάμος και μέσα σε λιγότερο απο ένα μήνα παντρεύτηκε τον Ερρίκο Πλανταγενέτη που έγινε βασιλιάς της Αγγλίας. Και του πήγε την προίκα της, που ποτέ δεν είχε γίνει κομμάτι της Γαλλίας, δηλαδή τη δυτική Γαλλία. Έκανε μαζί του ένα σωρό παιδιά, μεταξύ των οποίων το Ριχάρδο το Λεοντόκαρδο και τον Ιωάννη τον ακτήμονα, που τους ξέρουμε από το Ρομπέν των Δασών και άλλα παραμύθια. Ο Ιωάννης ονομάστηκε ακτήμων επειδή κατάφερε να χάσει τη Γαλλία, αλλά όχι εντελώς, χρειάστηκαν εκατό χρόνια πόλεμοι για να σιγουρευτεί η Αγγλία πως είχε χάσει τη Γαλλία. Αυτές ήταν βασίλισσες...

Η Ελεονώρα ήταν αυτή που ενέπνευσε γενικώς το στυλ της ιπποσύνης τότε που έλειπαν οι άντρες στις Σταυροφορίες και οι γυναίκες ήταν ελεύθερες να οργανώσουν τουρνουά, να προσλάβουν τροβαδούρους και να καθιερώσουν τους περίπλοκους κώδικες ερωτικής συμπεριφοράς στην αυλή.

Ο βασικός κανόνας για τους άντρες είναι να μην είναι βαρετοί.

Άλλο καθεστώς, άλλο θρησκεία

Ένα κορίτσι σκύβει στην κουπαστή του πλοίου που την πηγαίνει στην Τήνο με την οικογένεια της για να προσκυνήσει και ο αέρας του παίρνει το μαντίλι του. Σε λίγα δευτερόλεπτα φτάνει ο πατέρας της και την τραβάει πίσω, κόντευε να πέσει στη θάλασσα. Τη σώζει και τη μαλώνει: «Τι γυρίζεις έτσι ακάλυπτη;» της λέει. Το αναφέρει η Ρέα Γαλανάκη στο τελευταίο της βιβλίο, «Αικατερίνη και Εμμανουήλ». Συνέβη στη γιαγιά της. Το να καλύπτουν οι γυναίκες τα μαλλιά είναι παλιά και γνωστή συνήθεια. Στο «Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν» η γιαγιά της συγγραφέως λέει ότι μόνο ο άντρας της βλέπει τα μαλλιά της λυτά στους ώμους. Επί αιώνες οι γυναίκες καλύπτονταν για προστασία, να μην τις δουν, να μην τις ζηλέψουν και τις κλέψουν, να μην τις κακολογήσουν. Τα ελεύθερα μαλλιά ήταν στοιχείο πρόκλησης. Μπορούμε να μιλάμε ώρες για την ιστορία και την παράδοση, για το πόσο μας επηρεάζουν, για το τι σημαίνουν. Και ποιες θρησκείες το επέβαλαν, ποιες απλώς το χρησιμοποίησαν, για ποιες έχει σημασία και τι σημασία έχει. Και πόσο έχει δικαίωμα ο νόμος στη Γαλλία να απαγορεύει τη μαντίλα στα κορίτσια που πάνε σχολείο, πόσο οι γονείς τα πιέζουν, πόσο θέλουν οι ίδιες να τη φοράνε. Έχει τρομερό ενδιαφέρον, αλλά δεν είναι το θέμα αυτό.

Ομολογώ ότι δυσκολεύομαι να καταλάβω πώς γίνεται τόσοι άνθρωποι να μπερδεύονται. Στο Ιράν η μαντίλα είναι υποχρεωτική σε κάθε χώρο έξω από το σπίτι. Με το νόμο. Νόμο του κράτους, όχι κάποιου ιερού βιβλίου. Στο Ιράν το κράτος έχει αποφασίσει ότι εφαρμόζει τη σαρία ως νόμο του κράτους, κι έχει ακόμα αποφασίσει ότι ο νόμος αυτός θα εφαρμόζεται πολύ αυστηρά, με τιμωρίες ραβδισμούς, φυλάκιση. Το ξέρουμε αυτό εδώ και δεκαετίες. Έχουμε διαβάσει για τιμωρίες γυναικών με ραβδισμούς, φυλάκιση, ακόμα και λιθοβολισμούς για εγκλήματα που αφορούν την εμφάνιση. Μπορεί η σαρία να μην λέει για λιθοβολισμούς όταν δεν φοράς μαντίλα, σημασία δεν έχει η ερμηνεία του Κορανίου, αλλά ο νόμος του σημερινού Ιράν. Σημασία έχει ότι εδώ και δεκαετίες οι γυναίκες στο Ιράν δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν στο δρόμο με τα μαλλιά ακάλυπτα. Υπάρχουν γυναίκες που τις συνέλαβαν και τις καταδίκασαν σε ποινές φυλάκισης και ραβδισμού, που πέθαναν από το ξύλο. Είναι μια φριχτή, απάνθρωπη, απαράδεκτη κατάσταση. Μια ζωή στο φόβο και στην υποταγή. Κι αυτή τη στιγμή που κατάφεραν να βρουν οι γυναίκες στο Ιράν το κουράγιο να αντισταθούν, διαβάζω διάφορα απίστευτες παρατηρήσεις όπως, γιατί δεν λέτε τίποτε για τη σαρία στη Θράκη; Εντάξει, έχουμε συνηθίσει τα τελευταία χρόνια, με τα κοινωνικά δίκτυα που ορισμένους μας έκαναν ακοινώνητους ξεγυμνώνοντας τόσο ανελέητα τις επιπόλαιες, τις σκληρές στην ελαφρότητά τους σκέψεις των ανθρώπων, έχουμε συνηθίσει τους συμψηφισμούς και τις άσχετες αναφορές, αλλά αυτή η σαλάτα εν προκειμένω, απέναντι σε ένα ξέσπασμα τόσο ριψοκίνδυνο, και τόσο κατανοητό, ομολογώ ότι μου είναι ακατανόητη.

Συζητάμε χρόνια για τη μαντίλα, για το τι σημαίνει, για το πως και γιατί οι γυναίκες το υιοθετούν ασμένως. Τι σημαίνει στις χώρες της Αφρικής, όπου η μουσουλμανική θρησκεία απλώνεται συνεχώς, τι σημαίνει στην Κωνσταντινούπολη, τι σημαίνει στο Λονδίνο και τι σημαίνει στο Παρίσι, τι σημαίνει στη Θράκη. Κι είναι οι γονείς που την επιβάλουν; Και μήπως οι κοπέλες τη φοράνε σαν μια μάσκα που μπορεί να κρύψει την ανεξαρτησία που πίσω της, μυστικά και ήσυχα, προσπαθούν να κατακτήσουν; Όλα αυτά είναι πολύ ενδιαφέρονταν. Μπορείς να βρεις πολλές αποχρώσεις σε όλα αυτά, να ασχοληθείς με την ψυχολογία των ανθρώπων, την επιρροή των ιμάμηδων, να αναλύσεις συναισθήματα.

Στο Ιράν τα πράγματα δεν έχουν αποχρώσεις. Δεν υπάρχουν συναισθήματα, υπάρχουν νόμοι. Υπάρχουν ομάδες αστυνομικών που περιπολούν και προσβάλλουν τις γυναίκες. Υπάρχει καθημερινή, κάθε στιγμή και κάθε ώρα καταπίεση. Υπάρχουν ζωές που χάνονται κάθε τόσο. Και μιλάμε για μια χώρα ανεπτυγμένη, με γυναίκες που ξέρουν τι χάνουν ζώντας σε τέτοιες συνθήκες. Ας φανταστούμε και δική τους ψυχολογία, πόσα χρόνια χρειάζεται να κάνουν υπομονή, ας φανταστούμε το μέγεθος της τόλμης τους, να κόβουν τα ‘ιερά μαλλιά’ τους, να καίνε τις μαντίλες που τις ‘προστατεύουν’. Δεν έχουν όπλα, δεν έχουν οργάνωση, δεν έχουν τίποτε. Μόνο το πρόσωπο και τα μαλλιά τους. Κι ας φανταστούμε ότι θα κερδίσουν στον αγώνα αυτόν, το ασύλληπτα δύσκολο.

Ερασμος

 Διαβαζω τη βιογραφία του Ερασμου από τον Στεφαν Τσβάιχ και σκέφτομαι ότι θα έπρεπε τα παιδιά που καταφέρνουν να πάνε σε ευρωπαϊκα πανεπιστήμια με Erasmus, να διαβάζουν υποχρεωτικά αυτό το βιβλίο και να γράφουν υποχρεωτικά μια περίληψη, για να μαθαίνουν σε τρυφερή ηλικια ποιος ήταν ο Ερασμος και τι οραματίστηκε για την Ευρώπη, την ενωμένη Ευρώπη που πέντε αιωνες μετά ακόμα δεν καταφέρνει να ενωθεί, τις Ηνωμενες Πολιτειες της Ευρωπης, πριν γεράσουν κι ολ αυτά είναι γνώσεις άχρηστες.

Το πορτραίτο του από τον Χανς Χολμπάιν το είχα φωτογραφίσει στην National Gallery του Λονδίνου.

(Πώς τη λέμε ελληνικά τη National Gallery; Εθνική πινακοθήκη; Δεν μου αρέσει) Σε ώριμη ηλικία, ακουμπά το χέρι του σε ένα βιβλίο που λέγεται «ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΡΟΝΟΙ» και εννοεί «Οι άθλοι του Ηρακλέους». Κατά τον Τσβάιχ, ο Χολμπάιν, ή ο ίδιος ο Ερασμος, ήθελαν να συμβολίσουν τους δικούς του άθλους, του Εράσμου.

Ο Τσβάιχ περιγράφει τη σύγκρουση δυο ομοϊδεατων στη βιογραφία του Εράσμου, του Λούθηρου και του Εράσμου. Ο Ερασμος, αν και είχε ανοίξει το δρόμο προς την αμφισβήτηση, δεν ήθελε να πάρει μέρος στη σύγκρουση με τον πάπα. Τον πίεζαν οι παπικοί να πάει με το μέρος τους, τον πίεζαν οι μεταρρυθμιστές να εκφραστεί επιτέλους ξεκάθαρα υπέρ τους, τίποτε αυτός. Στο τέλος αντάλλαξαν επιστολές με τον Λούθηρο και βιβλία, πολύ επιθετικά εκατερωθεν. Ο Ερασμος ήθελε να λυθουν οι αντιθέσεις ειρηνικά, ο Λούθηρος ξέρουμε τι έκανε. Όλοι τα έβαλαν με τον Έρασμο, όπως όλοι τα βάζουν πάντα με τους ειρηνιστές.

Όταν του είπαν ότι είναι δειλός, απάντησε ότι αυτό θα ήταν ελάττωμα αν ήταν στρατιώτης.

Φωτογράφισα αυτό το πορτρέτο του Λούθηρου σε μια εκκλησία στο Αμβουργο. Κάτι για το θάνατο λεει στα Λατινικά, αν μπορεί καποιος να το μεταφράσει… Κανένας φοιτητής Erasmus?

Στις δυτικές εκκλησίες

 Στις περιηγήσεις μπαίνω πάντα σε όλες τις εκκλησίες που είναι ανοιχτές, κάθομαι λίγο, ξεκουράζομαι, δροσιζομαι, αφήνομαι στην ομορφιά τους και την υποβλητικότητα. Θαυμάζω τα καλλιτεχνικά έργα, το πώς η θρησκεία ενσωμάτωσε μέσα στους αιώνες το φόβο των ανθρώπων, και δευτερευοντως τις ελπίδες, το πώς κυβέρνησε, τη δύναμη που είχε. Τα βλέπω όλα πολύ ιστορικά, σα να έχω ενσωματωσει κι εγώ εκείνη τη στιγμή το δικό μας θρησκευτικό παρελθόν, το ελληνικό, και κάπου εκεί, κάποια στιγμή, μέσα στον Άγιο Ευσταθιο που είναι και πελώριος, μελετώντας τις λατινικες γραφές με κυρίευσε ένα είδος μοναξιάς και αποκλεισμού… Η Ελλάδα έζησε μακριά από τον κόσμο αυτό, ως ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία αποκόπηκε οικειοθελώς από τη δυτική θρησκευτική ζωή. Δεν ήταν τίποτε τότε εκείνο το Σχίσμα, το 1056, μια ιστορία ανταγωνισμού παπάδων, αλλά πόσο κόστισε! Και την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, και όσα ακολούθησαν μετά, και την τελική άλωση το 1453, ακριβώς όταν στη Δύση άρχισαν όλα να αλλάζουν.

Στην Κρήτη, όπου άργησαν να κυριαρχήσουν οι Οθωμανοί, δυο αιώνες παραπάνω έμεινε ενετική ώσπου να καταφέρουν να πάρουν το Μεγάλο Κάστρο, ο Βιτσέντζος Κορνάρος έγραψε τον Ερωτόκριτο, ο Χορτάτζης την Ερωφίλη, οι ζωγράφοι αποκτούσαν άλλο βλέμμα. Ύστερα όλα αυτά χάθηκαν και ξεχάστηκαν. Τι θα γινόταν αν δεν είχε γίνει εκείνο το τελικό Σχίσμα; Ναι, ξέρω, δεν υπάρχει αν στην Ιστορία.

Πικνικ στα πάρκα

 Να δίνεις ραντεβού στο πάρκο. Να τρως με την παρέα σου στο χορτάρι. Ή σε τραπεζια δημόσια. Να εκτιμάς και να απολαμβάνεις το δημόσιο χώρο. Priceless, που λένε και οι τουριστικες διαφημισεις στο αεροδρόμιο. Κάποτε το κάναμε κι εμείς εδώ; Κάτι θυμάμαι, αμυδρά όμως. Πικνικ στα Κούλουμα, αλλά και συναντήσεις στο πάρκο, καθημερινές, χωρίς εορταστική αφορμή. Ταπεράκια με κατιτίς, λίγη ελευθερία στα παιδιά να κινηθούν. Για μένα ήταν απαραίτητη συνήθεια όσο μεγάλωνα τα παιδιά μου, και τα ίδια χρόνια διαπίστωσα ότι εξέλιπε σταδιακά από τις ελληνικές οικογένειες. Τα παιδιά μεγάλωναν κλεισμένα στα σπίτια, το να βγουν έξω κάθε μέρα δεν υπήρχε στις προτεραιότητες.

Υ.γ. άσχετο: αυτές οι διαφημίσεις στο αεροδρόμιο της Αθήνας, δεν είναι η αποθέωση της σάχλας;

Kunstmuseum, Αμβούργο

«Ξέρετε την ιστορία αυτού του πίνακα;» με ρωτά ο φυλακας με το που μπήκα μέσα. «Ξέρω την ιστορία που δείχνει», του λέω, και ξερω και την άλλη δίπλα, την «Κρίση του Πάριδος» και την παραδίπλα, όσες έχουν ελληνική μυθολογία! Γουρλώνει τα μάτια. Είμαι ελληνίδα, εξηγώ. Τα μαθαίνουμε καλά αυτά! 

Πραγματικά, κι ό,τι μαθαίνει κάνει μικρός δεν το ξεχνά. Ωραία κι ανεκτίμητη η ελληνική μυθολογία και παγκοσμίως διάσημη, αλλά θα ήθελα να είχα μάθει και λίγη παραπάνω ευρωπαϊκή ιστορία, να μην είμαι τόσο άσχετη όταν ταξιδεύω, να καταλαβαίνω και λίγο παραπέρα τι παίζεται, μετά τους Έλληνες θεούς και ήρωες, όταν αρχίζουν οι δυναστείες και οι πόλεμοι, τα κράτη και οι θρησκευτικές μεταρρυθμίσεις, και οι αντιμεταρρυθμίσεις, και τα γερμανικά κρατίδια, και η Χάνσα, και η Αυτοκρατορία, αγία ρωμαϊκή μεν, του γερμανικού έθνους δε, εκεί αρχίζει στη μνήμη η σαλάτα του βιαστικού περάσματος, και χάνω το νήμα...

Αμβούργο

 To Αμβουργο δεν έχει μεγάλες εκκλησίες. Ξεχωρίζουν στον ορίζοντα της πόλης τα καμπαναριά, αλλά τα κτίρια είναι σεμνά. Δεν εχει παλάτι, οι Πρώσοι τους ζόρισαν να μπουν στην αυτοκρατορία. Μεγαλόπρεπα είναι: το Δημαρχείο, το Μουσείο Καλών τεχνών, ο Σιδηροδρομικός σταθμός, το Δικαστικό Μέγαρο, το μουσείο της πόλης, οι παλιές αποθήκες του λιμανιού, η Φιλαρμονική του Ελβα. Ναοί της ανθρώπινης κοινωνίας, των θεσμών, των αναγκών, και των αξιών της. Πόλη χανσεατική, ακόμα γράφει στα αυτοκίνητα ΗΗ δηλαδή Χανσεατικό Αμβούργο, προσηλωμένη στο εμπόριο, στην καθυπόταξη του ποταμού της. Μέσα σε μια βδομάδα που έμεινα εκεί δεν κατάφερα να συνηθίσω την ιδέα ότι βρίσκομαι σε ποτάμι, τόσο πολύ έμοιαζε με θάλασσα.

Aντιπλημμυρική πόρτα

 Το πρωί επιστρέφοντας από το σούπερ μάρκετ, είδα εργάτες με πορτοκαλί στολές να στρίβουν και να κουμπώνουν ένα μεταλλικό κάλυμμα στην εξώπορτα, οπότε δεν μπορούσα να περάσω.

-Σε δυο λεπτά τελειώνουμε, μου είπε ο επικεφαλής. Άφησα κάτω τις τσάντες, περίμενα.

-Είναι για τις πλημμύρες, μου εξήγησε, πέρσι το νερό έφτασε εδώ έδειξε τα γόνατά του.

-Είστε πολύ οργανωμένοι στη Γερμανία!

-Από πού είστε εσείς;

-Από την Ελλάδα, είπα, και πετάχτηκαν οι νεαροί εργάτες, φωτίστηκαν τα μάτια τους:

-Καλημέρα, ο ένας στα ελληνικά, τι κάνεις;

-Καλά είμαι, βάζω τα γέλια. Από πού είστε εσείς;

-Από Συρία, λέει άλλος, και στα ελληνικά: η Αθήνα είναι ωραία!

Θυμήθηκα ότι η Μέρκελ είχε επίσημα δεχτεί μερικές εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες από τη Συρία, πράγμα που της στοίχισε πολιτικά. Αλλά από μας πέρασαν, πρόλαβαν κι έμαθαν λίγες λέξεις. Πόσοι περνούν από την Ελλάδα! Θα μπορούσαν να έχουν υπάρξει μαθητές μας.

-Κι οι δικοί μου φίλοι Σύριοι έχουν έρθει στη Γερμανία, λέω.

-Πού, εδώ στο Αμβούργο;

Σήκωσα τους ώμους. Δεν ξέρω πού έχουν πάει, πού βρίσκονται τώρα.

-Ο ένας πέρασε τη Γιουγκοσλαβία με τα πόδια...

Χαμογέλασε ο Γερμανός.

- Ξέρετε τη Γιουγκοσλαβία, εννοώ δηλαδή...

-Ναι και βέβαια θυμάμαι τη Γιουγκοσλαβία, δεν είμαι τόσο νέος, Αρχισε να απαγγέλλει τις τωρινές χώρες που ήταν κάποτε Γιουγκοσλαβία, μαζί κι οι Σύριοι χορωδία. Και τις ήξεραν όλες, Σύριοι και Γερμανός.

Άνοιξε η πορτα, σήκωσα τις τσάντες, ευχηθήκαμε καλημέρα, ανέβηκα βουρκωμένη. Γιατί; Για τους Σύριους που δουλεύουν στη Γερμανία, για το "Η Αθήνα είναι ωραία!", για τη Γιουγκοσλαβία; Άντε βρες.

Αμβούργο τον Αύγουστο

 Άπλα, η λέξη για το Αμβουργο, μια πόλη που δεν θα σκεφτόμουν να επισκεφτώ αν δεν έριχνε την ιδέα- και την πρόσκληση- ο Σταύρος Σταθουλόπουλος, που τον ευχαριστώ πολύ, άπλα και μεγαλείο. Θαυμάζοντας τα υπέροχα κτίρια των παλιών αποθηκών ένιωσα βαθιά το δέος που θα προκαλούσε -που ακόμα προκαλεί- η ανάδυση της ισχύος των εμπόρων, των αστών, των ναυτικών. Στην καρδιά της ο Αη Νικόλας, ναι, ο προστάτης των ναυτικών, πληγωμένος από τις βόμβες του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου, αφημένος ερείπιο όπως η Kaiserkirche στο Βερολίνο, για να θυμίζει πάντα «το μεγάλο μας έγκλημα» όπως το διατύπωνε η παλιά μου φιλη η Μαργκρέτε, και γύρω όλα ωραία και μεγάλα καμωμένα να ανακαινίζονται και να απλώνονται ασταμάτητα. Σα να είναι ολόκληρο το Αμβουργο ένα μεγάλο καράβι που διαρκώς ετοιμάζεται για ταξίδι προς το μέλλον

Ο κόσμος του Ουγκώ

 Διαβάζω αυτές τις μέρες ένα βιβλιαράκι του Μισέλ Βινόκ για τον Βικτόρ Ουγκώ και τους πολιτικούς του αγώνες. Είχε αλλάξει θέσεις ο Ουγκώ πολιτικά, μένοντας αμετακίνητος στις αρχές του, και συγκρούστηκε σε πολλές ευκαιρίες, κι αν είχε ευκαιρίες ο αιώνας του, με ισχυρούς και μη, με ανθρώπους που είχε εκτιμήσει και συνεργαστεί. Για όλα έγραφε ποιήματα, και τα ποιήματα του κυκλοφορούσαν όπως τώρα τα τραγούδια, ήταν ινφλουένσερ πρώτης γραμμής. Έγραψε εναντίον της θανατικής ποινής ξανά και ξανά, υπερασπίστηκε το δικαίωμα στη ζωή ακόμα και στυγνών εγκληματιών στον καιρό του, σοκάροντας το σύμπαν. Έτρεξε, έγραψε, προσπάθησε πολύ να δοθεί αμνηστία στους συλληφθέντες της Κομμούνας, να βοηθήσει τη Λουίζ Μισέλ, να γλιτώσει γυναίκες από το απόσπασμα. Τα κατάφερε για μερικές, αλλά τις περισσότερες φορές δεν ακουγόταν. Κάποια στιγμή έβαλαν φωτιά στο σπίτι του στο νησί της Μάγχης όπου είχε ζήσει εκτοπισμένος, επειδή τον θεώρησαν συνεργάτη των Κομμουνάριων κι επιπλέον πράκτορα των Γερμανών που είχαν συντρίψει τη Γαλλία. «Να αλλάξει γλώσσα ο κος Ουγκώ, δεν είναι πια Γάλλος» έγραφαν σοβαροί κριτικοί. Ήταν τότε πολύ δυσκολότερο να ακολουθεις τις αρχες σου. Μια νύχτα του επιτέθηκαν στο Παρισι, μέσα στο σπίτι του, με πετρες, ομαδες που τον θεωρούσαν πάλι κομμουναριο.

Απαντούσε πάντα με πλούσια, πληθωρικά ποιήματα. Ακούραστος, ακαταμάχητος, επίμονος, σε κάθε περίπτωση με την επιείκεια, με την καταλλαγή, με την συμφιλίωση, ειρηνιστής, πατριώτης αλλά και οραματιστής της Ενωμένης Ευρώπης, μιας Ευρώπης χωρίς σύνορα, των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης.

Τον λάτρεψα ξανά, όπως όταν διάβαζα μικρή τους Αθλίους και την Παναγία των Παρισίων. Μέσα στην ενίοτε κουραστική αφθονία των φράσεων του πάντα έβρισκε το μέτρο τελικά, σε ποιήματα και πεζά, ακριβώς επειδή είχε αυτό τον βαθύ ανθρωπισμό, που τα διόρθωνε όλα όσα μπορεί να είχαν ανάγκη διόρθωσης.

Στο τέλος της ζωής του είχε χάσει όλους τους συγγενείς, γυναίκα, παιδιά, ερωμένη, η κόρη του Αντέλ στο άσυλο, και είχε μόνο τα εγγόνια να φροντίζει. Έγραψε και γι αυτά μια συλλογή ποιημάτων.

Πηγαίνω στο σπίτι του όταν βρίσκομαι στο Παρίσι, να λατρέψω τα πραγματάκια και τα πορτραίτα του. Καλύτερα να λατρεύεις τέτοιους ανθρώπους παρά θεούς.